†

WYBIERZ RÓD:

I. GENEALOGIA  *  II. DYSKUSJA  *  III. WIEŚCI * IV.  MUTACJE

POLACY, SŁOWIANIE - Genealogia ludów i narodów

 EUREKA!

 Już wiem, skąd pochodzą Polacy, Słowianie, Europejczycy, inne ludy!

(Uwaga, tekst tej strony, w miarę pojawiania sie nowych odkryć i ich opracowań, bywa często poprawiany i uzupełniany;
mogą więc pojawić się tu tymczasowe niekonsekwencje i sprzeczności - rzeczowe i interpretacyjne; proszę o współpracę).

 Problem etnicznego pochodzenia świętego Świerada

         Głowiąc się kiedyś nad problemem św. Świerada, pustelnika znad Dunajca, musiałem często zastanawiać się, jakie dowody przemawiają za jego polską narodowością i słowiańskim pochodzeniem. Przecież w czasie jego przyjścia na świat i pobytu nad Dunajcem nie było tu jeszcze państwowości polskiej. Bolesław Chrobry, jak się wydaje, zagarnął tę ziemię dopiero w 1017/1018 roku, w drodze powrotnej z Węgier po pokojowym układzie ze św. Stefanem, a przed wyprawą kijowską. Zapewne wtedy, zwyczajem władców państwa Polan, ostatecznie zniszczył umocnienia starodawnego grodu w Naszacowicach i nowszego w Podegrodziu (Grobla), by na to miejsce zbudować tam swój własny symbol władzy, zwany dziś Zamczysko. Więc politycznie zorganizowana polskość dopiero tu wkraczała. A co było wcześniej?
      Czy naddunajecki Pustelnik był etnicznie i z krwi Polakiem i Słowianinem? Można by powątpiewać, skoro wcześniej przebywali tu, jak w całej Polsce południowej i w Kotlinie Sądeckiej jacyś ludzie tzw. kultury przeworskiej, wysoko zorganizowanej i podobno etnicznie germańskiej (Wandalowie?). Niby w IV wieku odeszli oni na południe, nad Dunaj i dalej, na południe i zachód, jak udowadnia archeologia oraz południowoeuropejskie  świadectwa pisane, ale jednak jakaś ludność tu pozostała, skoro przekazała Polakom wiele starożytnych nazw rzecznych, raczej niepolskiego pochodzenia.
      A może przetrwali tu, jak niektórzy przypuszczali, jacyś Ilirowie (Trakowie, Dakowie...) z czasów jeszcze przed-chrystusowych? Czyżby z nich etnicznie był nasz Święty?
      A może o etniczności św. Świerada rozstrzyga słowiański (wiślański) charakter grodu w Naszacowicach, czy wcześniejsze nieco, bo już z VI wieku, słowiańskie osadnictwo otwarte, odkryte nad potokiem Baryczka w Podegrodziu? Tam archeolodzy znaleźli zabytki bardzo ubogiej i prymitywnej ceramiki tzw. kultury praskiej, wiązanej dotychczas przez archeologię tylko z wczesnymi Słowianami. Właśnie znaczna część rosyjskich, ukraińskich, a zwłaszcza polskich archeologów (najpierw prof. K. Godłowski, a obecne zwłaszcza M. Parczewski i jego uczniowie z tzw. krakowskiej szkoły archeologicznej, skrajnie allochtonicznej) przekonująco udowadniała, że praojczyzną Słowian były bagniste ziemie na Ukrainie - w dorzeczach środkowego Dniepru, Prypeci i górnego Bugu, gdzie przez wieki żyli w odcięciu od świata i jego wytworów, i dopiero w V/VI wieku wyruszyli w poszukiwaniu lepszych siedzib i tak, ze swoją prymitywna kulturą, weszli na arenę dziejową.
         O Słowianach więc zgodnie z jakąś dziwną "poprawnością polityczną" do niedawna mówiono, posługując się językiem niemieckiego antysłowiańskiego rasisty G. Kossiny, który usiłował dowodzić wyższości Germanów,  wykazywać cywilizacyjne zapóźnienie Słowian oraz bronić praw Niemców do wszystkich ziem polskich na podstawie, że rzekomo:
"Oni [Słowianie] bardzo późno, na tle Germanów, zeszli z  drzew w puszczy nad Dnieprem" i zajęli ziemie nad Wisłą, od niepamiętnych czasów germańskie.
albo "Słowianki zbyt późno wyłoniły się z bagien nad Prypecią!",
czy też "Tylko Cyganie później od Słowian pojawili się na arenie dziejowej".
         Czy na pewno tak było? Czy taka jest cała prawda? Czy upór skrajnych allolchtonistów, jakoś dziwnie zauroczonych tezami Kossiny,  jest uzasadniony?
 

 1.
 "GENEalogia Y-DNA prawdę ci powie!" o początku
i pokrewieństwie ludów na kuli ziemskiej (haplogrupy Y-DNA)

      Oto pojawia się genetyka, a właściwie nie genetyka, lecz genealogia Y-DNA,  ze swoimi fascynującymi możliwościami dla badaczy tych zagadnień! M.in. dostarcza ona danych, które umożliwiają umiejscowienie konkretnego człowieka na drzewie genealogicznym rodu, plemienia, wielkiego ludu lub nawet całej ludzkości.

         To dlatego, że w męskim chromosomie Y przechowuje się i zasadniczo wiernie dziedziczy w trakcie przekazywania życia z ojca na syna materiał DNA wraz z jego historycznymi zmianami, zwanymi mutacjami.

         Męski charakter genealogii Y-DNA jest istotny w ustalaniu pierwotnej grupy rodowej, plemiennej, czyli pierwotnego etnosu (gr. "etnos" to rój, trzoda, plemię). Bowiem w cywilizacji patriarchalnej ojcowski rodowód był istotnym czynnikiem genezy i rozwoju grup rodowych, plemiennych i etnicznych. Płciowy chromosom Y, choć nie służy przekazywaniu cech somatycznych (z wyjątkiem płciowych) ani tzw. rasowych, zawiera w sobie jakby bibliotekę rodowodu ojcowskiego wszystkich poprzednich pokoleń w linii prostej. W genealogii Y-DNA bierze się pod uwagę te mutacje, które dokonują się w niekodujących (niegenowych) odcinkach  Y-DNA (ale to około 95% całej nici DNA!).

         Mianowicie spośród milionów możliwych w tym chromosomie mutacji, niektóre, np. SNP (Single Nucleotide Polimophism; snip) dokonują się bardzo rzadko, praktycznie tylko raz w dziejach ludzkości, tylko u jednego mężczyzny, spontanicznie, jakby losowo, jako błąd w procesie kopiowania DNA. Są one zasadniczo dokładnie przekazywane w trakcie zapłodnienia wszystkim męskim potomkom. Przy tym jednak, choć rzadko, może dojść do kolejnej mutacji, choć w innym miejscu (markerze), która zostaje przekazana potomstwu podobnie jak i poprzednie. Wszystkie SNP u danego mężczyzny tworzą razem jego niepowtarzalny wzór DNA.
         (Niekiedy jednak do mutacji dochodzi zapewne także z przyczyn zewnętrznych, spowodowanych przez tzw. mutageny - chemiczne (np. analogi zasad, kwas azotawy czy powodujące stres oksydacyjny nadtlenki) lub fizyczne (np. promieniowanie jonizujące czy nadfioletowe, albo ciepło). Niektóre z tych mutacji, jako niebezpieczne dla zdrowia lub życia ludzkiego, mogą być kojarzone nawet ze zmianami demograficznymi w powstałej populacji, co niekiedy umożliwia utożsamienie momentu mutacji w Y-SNP z momentem pojawienia się odrębności populacji. Tak można tłumaczyć zbyt małą dzisiejszą liczebność haplogrup pierwotnych R1*, R1a* i R1b*, odznaczających się wysoką liczbą mutacji; według niektórych badaczy owe mutacje niezmiernie rzadko mogą się pojawić w Y-DNA). 
         Mutacje te, przekazane męskim potomkom, są przez genetykę oznaczane odpowiednim numerem miejsca (locus, marker) w Y-DNA, np. M17, L21, P45. Od mutacji SNP zaczyna istnienie nowa populacja zwana haplogrupą (hg) Y-DNA człowieka (gr. 'haplous' jednolity, pojedynczy). Haplogrupa więc to populacja, grupa ludzka, pochodząca od jednego mężczyzny, u którego w trakcie poczęcia doszło do określonej mutacji w SNP; mutacja ta występuje niezmiennie (gr. haplous) u wszystkich jego męskich potomków, nawet mimo pojawienia się u nich kolejnych mutacji. Haplogrupy oznaczamy umownie kolejnymi literami alfabetu łacińskiego od A do T, oraz dodatkowo cyframi 1, 2, 3... oraz literami a, b, c... , jak np. R1a1a7 (jak podstawowa populacja słowiańska w Polsce)
albo R1b1b2 (jak podstawowa grupa genowa w Europie Zachodniej, zwana tez celtycką lub atlantycką.
         Natomiast pierwszy mężczyzna, przodek wszystkich obecnie żyjących mężczyzn na świecie, tzw. Y-chromosomalny Adam, został oznaczony literą A. Na podstawie poznanych mutacji w Y-DNA u plemion afrykańskich ustalono prowizorycznie nawet jego mutację, oznaczoną obecnie  M91 i P97.

         Potwierdziła się bowiem zapisana w Biblii tradycja o jednym człowieku u początku ludzkości, zwanym w genetyce Y-chromosomalnym Adamem. Najnowsze obliczenia (RootsWeb, sierpień 2009) wskazują na wspólnego przodka dzisiejszych mężczyzn-ojców około 144 tysiące lat temu (choć inni liczą około 70-100 tys. lat), mniej więcej w środkowo-wschodniej Afryce. Czas od wspólnego przodka do nas liczy się liczbą mutacji  w Y-SNP oraz Y-STR jego potomków w co najmniej kilku gałęziach z jego rodu. Ów jeden wspólny przodek dzisiejszej męskiej połowy ludzkości pochodzi więc z jednej jedynej linii, która pozostała przy życiu po chromosomalnym Adamie. Ten musiał żyć jednak już około 200 000 lat temu (skoro jego mitochondrialna Ewa właśnie wtedy się pojawiła), lecz na skutek złego losu demograficznej "szyjki butelki" po nim przetrwała tylko jedna linia rodowa, z której daleko później wyłonił się wspólny przodek dzisiejszych ojców.

          Potwierdziła się także tradycja o wspólnej matce wszystkich żyjących na świecie kobiet. Bowiem dzięki mechanizmowi wiernego przekazywania potomstwu tylko przez matkę genu mitochoindrialnego, mt-DNA, regulującego powstanie i działanie mitochondriów komórkowych, służących  "energetyce organizmu" oraz dzięki mutacjom, które w trakcie kopiowania w tym genie zachodzą, można dojść do pierwszej matki w linii prostej, czyli tzw. mitochondrialnej Ewy. Datuje się ją na około 200 tysięcy lat temu, i też w środkowo-wschodniej Afryce.
         W ten sposób, korzystając ze znajomości drzewa genealogicznego mutacji w Y-DNA i w mtDNA, można genealogię swojego rodu, znaną np. z dokumentów i tradycji rodzinnej, uzupełnić genealogią genetyczną - aż do pierwszych praojców: chromosomalnego "Adama" i mitochondrialnej "Ewy". 
         Zob. przykład takiej genealogii Y-DNA i mtDNA pewnej rodziny.
         Ze względu na to, że w naszej cywilizacji patriarchalnej (ojcowskiej, męskiej) pierwotne grupy etniczne mają genezę patriarchalną, co potwierdza archeogenetyka, interesuje nas szczególnie ustalenie pokrewieństwa i pochodzenia wspólnot plemiennych i etnicznych przez śledzenie dziedzictwa genetycznego w męskim chromosomie Y-DNA. Zajmuje się tym genealogia Y-NA, zwana też, choć trochę niewłaściwie, genogenealogią. Genealogia Y-DNA bywa w antropologii niekiedy mylona z pokrewną nauką, zwaną genetyką populacyjną, której zadaniem jest śledzić genetyczne podobieństwa między dzisiejszymi społecznościami, z całą ich biologiczno-genową złożonością.
 

2.
Genealogia Y-DNA POWIE CI też o POchodzeniU
I pokrewieństwie plemion, rodów i osób (haplotypy Y-DNA)

          Oprócz omówionych wyżej mutacji SNP, w męskim Y-DNA dokonują się jeszcze inne, mniej czytelne w genealogii, ale daleko częstsze zmiany. Polegają one na zmiennej ilości powtórzeń  odpowiedniego tandemu(sekwencji) zasad, np. ATGC, w pozagenowych mikrosatelitarnych miejscach Y-DNA, nazywanych STR (Short Tandem Repeats, czyli krótki motyw DNA powtarzający się w tandemie, np. ATGC). Ulegające zmianom miejsca, w których dokonują się owe powtórzenia, nazywane są "loci" lub "markery" i oznaczane są skrótem Dys# i numerem tego miejsca; zaś zmieniona liczba powtórzeń owych tandemów stanowi  liczbę alleli w danym markerze (miejscu), np. DYS393=13. Zestaw liczb owych powtórzeń (alleli) u jednego mężczyzny stanowi jego  haplotyp (ht) STR. Haplotyp, czyli zestaw ilości mutacji w poszczególnych miejscach (markerach) Y-STR jednego mężczyzny, umożliwia porównanie z haplotypem innego mężczyzny z tej samej haplogrupy, przeliczenie dzielących ich mutacji, ustalenie wspólnego najbliższego przodka i rozpoznawanie bliskości ich pokrewieństwa. Bywa to wykorzystywane np. w sądownictwie (dla ustalenia lub wykluczenia ojcostwa) albo w budowie drzewa genealogicznego jakiegoś rodu.
         Spotykane liczby alleli w poszczególnych 67 markerach (loci), w standardowej kolejności firmy FTDNA i w najczęstszych haplogrupach w Europie przedstawione są na na specjalnej tablicy.
         Zestaw podobnych haplotypów STR może być niekiedy użyty (bez bardziej kosztownych badań, choć z daleko mniejszą pewnością) do ustalenia  haplogrupy SNP, w ramach której owe haplotypy powstały. Jednak trzeba wiedzieć, że podobne haplotypy mogą pojawiać się równolegle w rozmaitych haplogrupach.

Oto przykład haplotypu modalnego, czyli najczęstszego, słowiańskiej haplogrupy R1a1a  w  krajach Europy Środkowej i Wschodniej:
zwłaszcza: Polska, Ukraina, Rosja, Białoruś, Litwa, Niemcy, Czechy, Słowacja i Węgry (według Wikipedii)

Liczba DYS w programach FTDNA oznacza numerowane miejsce (marker) w STR męskiego Y-DNA.
Allele wyrażają ilość powtórzeń określonej sekwencji (tandemu, następstwa)  zasad w danym miejscu Y-DNA.
Na podstawie Dys 385a:11, 439:11, 447:23 rozpoznaję powyższego haplotypu haplogrupę R1a1a7, typ N (kraje słowiańskie).

         Powstanie w drodze mutacji nowych haplotypów w ramach jednej haplogrupy wymaga czasu. Stąd ilość tych mutacji w Y-STR bywa wykorzystywana w ramach genealogii  Y-DNA do obliczania czasu od wspólnego przodka, w skrócie TMRCA (Time to the Most Recent Common Ancestor).  Metodami statystycznymi ustalono, że:
1) w przypadku przeliczenia alleli w 12 ustalonych markerach Y-STR należy się spodziewać 0,022 mutacji na jedno pokolenie (tj. na 25 lat), czyli jednej mutacji na 43 pokolenia, co daje około 1750 lat od wspólnego przodka (MRCA)
2) w przypadku przeliczenia alleli w 25 markerach należy się spodziewać 0.046 mutacji na jedno pokolenie, czyli jednej mutacji na 22 pokolenia, co dokładniej daje około 540 lat od wspólnego przodka (MRCA).
3) w przypadku przeliczenia alleli w 37 markerach należy spodziewać się 0.090 mutacji na jedno pokolenie, czyli jednej mutacji na 11 pokoleń, co daje około 275 lat od wspólnego przodka (MRCA).
4) w przypadku przeliczenia 67 markerów należy spodziewać się 0,145 mutacji na jedno pokolenie, czyli jednej mutacji na około 7 pokoleń, co daje około 175 lat od wspólnego przodka MRCA (stawki Chandlera-Klosowa).
 

         Obecnie każdy człowiek, przekazując wymaz (z jamy ustnej) ze swoim DNA, może wziąć udział, z niewielkim wydatkiem pieniężnym,  w programie tych badań (program FamilyTreeDNA). Zob. Polish project, który administruje Amerykanin polskiego pochodzenia, L. Mayka. Krótki poradnik zob. niżej, w rozdziale 16.

Dolna część drzewa genealogicznego ludów Europy, tylko haplogrupy męskie Y-DNA. Od lewej - haplogrupy dzisiejszych ludów: R1b, R1a1, Q1a, N1c1, I1a, I2a2, J2b, J1, G2a3, E-V, E-M. O nich mowa niżej.   W centrum - lata, czas powstania odpowiednich mutacji w Y-SNP czyli początku poszczególnych haplogrup. (Eupedia-tree2)

3.
jak powstały ludy pozaafrykańskie?

         W Afryce blisko 70.000 lat temu powstała haplogrupa C/F. Potomkowie z hg C żyją w krajach Azji zachodniej, południowej i południowo-wschodniej, nadto jako aborygeni w Australii oraz pierwotna ludność na wyspach Polinezji i nielicznie w Ameryce; z hg D - w Azji środkowej i wschodniej (Japonia), a z hg E - w Afryce północnej i północno-wschodniej.
         Natomiast potomstwo wyłonionego w Afryce naszego przodka z haplogrupą F, po przejściu przez Morze Czerwone do Azji około 60.000 lat temu (tzw. Pożegnanie z Afryką) dało początek prawie 90% pozaafrykańskiej ludności świata. W gronie potomków haplogrupy F (naszego przodka) w Azji Mniejszedj wyłoniła się najpierw żyjąca dziś głównie na Zakaukaziu i nielicznie w Europie haplogrupa G (wyróżniająca głównie Ormian), a następnie żyjąca w Indiach, a potem w Europie jako Cyganie, haplogrupa H, a wreszcie kolejny nasz przodek hg IJK. 

         Około 35.000-40.000 lat temu w Azji Mniejszej z ojcowskiej grupy IJK rozwija się populacja z haplogrupą IJ. Z niej potem wyłoni się w Europie ludność staroeuropejska, "przedindoeuropejska", z haplogrupą I, którą by trzeba utożsamić ze znanymi w Europie populacjami pod nazwą Wenetowie/Wenedowie; a w Azji Mniejszej - haplogrupa J.

         Natomiast w rodzie naszego przodka z haplogrupą K, po wydzieleniu się hg L (Pakistan, Indie, Sri Lanka), w Chinach Zachodnich wyłoniła się haplogrupa M (Papua Nowa Gwinea). Z niej kolejno wyłoniła się haplogrupy przyszłych mieszkańców Nowej Gwinei i okolicznych wysp (hg M i S), a pod Ałtajem haplogrupa N, którą się odznaczają ludy północnosyberyjskie i uralskie (ugrofińskie) w północno-wschodniej Europie. W populacji N wyłoniła się też haplogrupa O (zwłaszcza wschodniochińska).
         W populacji M wyłoniła się  w Centralnej Azji (Kirgizja?) około 34.000 lat temu haplogrupa P-M45 (Uwaga, litera M oznacza marker, miejsce mutacji w DNA, a liczba 45 oznacza numer tego markera, miejsca mutacji) - to cecha kolejnego naszego przodka w linii prostej. Jego potomkowie żyli na terenie Kazachstanu, Uzbekistanu i południowej Syberii. W tej społeczności wyłoniła się najpierw haplogrupa Q, której potomkowie poprzez północno-wschodnią Syberię i Alaskę około 15.000 lat temu zawędrowali na kontynent Amerykański, dając wraz z hg C początek  autochtonnym  Indianom w Ameryce Północnej i Południowej.

          W tej samej haplogrupie P około 26.000 lat temu  pojawił się następny nasz przodek-praojciec, dający początek ważnej dla Europy chromosomowej haplogrupie R-M207; jej rozwój ostatnio zlokalizowano na północ od Kaukazu (wg Ciaroni et al. 2009). Dziś około 8.000 ludzi z tą haplogrupą mieszka w północnym Pakistanie pod Hindukuszem (po kilka procent wśród plemion Burusho, Kalash i Pashtun); w pn. Indiach pod Hindukuszem hg R znajdujemy w plemieniu Kashmiri Pandits - ok. 2%; we wsch. Indiach w plemieniu Bihar Paswan - ok. 4%; w niskim procencie hg R spotyka się także w Iranie,  Turcji i w okolicach Kaukazu. 
         W hg.R1b około 18.500 lat temu (wg. Karafet i wsp. 2008; ale mogło to stać się, jak obliczają inni,  do10 tys. lat wcześniej!) doszło na skutek nowej mutacji u jednego z naszych praojców do wyłonienia się, najprawdopodobniej w Azji Centralnej, ważnej dla nas, dla Europy, haplogrupy R1-M173. Obecnie tę haplogrupę spotyka się w plemionach pn. Iranu, pn. Indii - plemię Kashmiri Pandits ok. 12%; wsch. Indii - plemię Bihar Paswan ok. 11%; zach. Indie - bramini Gujarat ok. 9% badanych

         Populacje haplogrupy R1 z jej podrupami R1a i R1b, które zachowały pierwotny "ojcowski" język, są twórcami i użytkownikami  języków tzw. indoeuropejskich, nazwanych tak ze względu na geograficzną ich rozległość od Subkontynentu Indyjskiego na wschodzie po zachodnie krańce Kontynentu Europejskigo.

         Nieco później wyłoniła się ważna, zwłaszcza dla południowych Indii i Cejlonu,  haplogrupa R2-M124 (od kilku do ok. 25% wśród badanych grup), wyróżniająca sie obecnie językami drawidyjskimi, nieindoeuropejskimi, choć niepozbawionych pewnych elementów pokrewieństwa.
         Uwaga. Powyższe dane skorygowano wg. najnowszej pracy Chiaroni et al. 2009; tam też najnowsza mapa powstania poszczególnych haplogrup,  ich migracji oraz aktualnego rozmieszczenia ich populacji w świecie.

MAPA powstania, migracji i aktualnego rozmieszczenia haplogrup Chiaroni et al. 2009. Linia rodowodu  od "Adama" do haplogrupy R  to kolejno: AB---CF---F---IJK---K---M---P---R Uwaga. Haplogrupę R doprowadzono do Podkaukazia, uważając, że może stamtąd nastąpiło rozgałęzienie jej potomstwa  R1 (R1a i R1b) oraz R2 na Europę i Azję

4.
 "atlantycka, celtycka" HAPLOGRUPA  R1b  i jej podgrupy R1b1b2

 i Początek ludów zachodnioeuropejskich

      W ojcowskiej haplogrupie R1-M173 wyłonił się, zapewne w rejonie Ałtaju, Azji Centralnej lub Zachodniej, przodek większości dzisiejszych zachodnich Europejczyków, z haplogrupą R1b-M343. Jej dzieje i poszczególne populacje najbardziej przekonująco datuje w obszernej publikacji Anatolij A. Klosow w periodyku
'Wiadomości Rosyjskiej Akademii Genealogii Y-DNA':
1. Gablogruppa R1b (czast' 1) w:  Wiestnik Rossijskoj Akademii DNK-Genealogii t.3, nr 2, luty 2010
2. Gablogruppa R1b (czast' 2) w: Wiestnik, t.3, nr 3, marzec 2010: .
         A więc - według A. KLOSOWA (podobnie według innych autorów) - wydzielenie się haplogrupy R1b z ojcowskiej R1 dokonało się około 16000 lat temu (jeśli nie wcześniej), zapewne w Azji Środkowej lub południowej Syberii.
         Podobnie A.Lobov et al. 2009, Struktura genofondu subpopulacji baszkirskich (w j. ros.) stwierdza tam wysokie zagęszczenie starej podgrupy R1b1b1-M73 wśród uralskich Baszkirów (w rejonie Abzeliłowska do 55%) oraz bardzo wysokie zagęszczenie jej siostrzanej haplogrupy, młodszej R1b1b2-M269 (Perm 84%, a rejon Bajmakski 81%). Pierwsza z tych haplogrup jest prawie zupełnie nieobecna w Europie (tylko Grecja 2/92 i Czechy 1/75), a prawie całość - w plemionach Azji: Teleuci 11/35, pakistańscy Chazarowie 8/25, 15 plemion w Chinach 10/128, Tuwowie 4/55. Wszystkie te plemiona wywodzą się z Azji Centralnej i/lub południowej Syberii !
         Natomiast druga, czyli nieco młodsza haplogrupa R1b1b2-M269, po przejściu przez Kaukaz, Bliski Wschód i Północną Afrykę oraz przez Kaukaz, Anatolię stała się  ojcowską dla wszystkich europejskich podgrup R1b.  Migracja najstarszych jej podgrup, a mianowicie: R1b1b2a-L23 i R1b1ba1-L51, na pewno razem z ojcowską R1b1b2, dokonała się - według mapy I. Rożanskiego (google) - właśnie z  rejonu Kaukazu do Europy - przez Anatolię, Grecję, Italię i Nadrenię aż na Wyspy Brytyjskie. Wydzielenie się ich wspólnego przodka R1b1b2 dokonało się około 3800 lat przed Chr., zapewne w rejonie Kaukazu.
         Na Ruskiej Równinie najbliższy wspólny przodek (MRCA) populacji haplogrupy R1b pojawił się około 4775 lat przed Chr. (p.n.e.), co jest najstarszym w Eurazji świadectwem jej istnienia. Jest to czas kultury kurhanowej.
         Dalsze obliczenia TMRCA wskazują więc na migrację niektórych populacji R1b w stronę Kaukazu i Anatolii (Azja Mniejsza) - około 4000 lat przed Chr. Następnie w rejon Libanu i Palestyny - około 3500 przed Chr. i Bliskiego Wschodu - około 3200 przed Chr. Kolejno te populacje pojawiają sie w Afryce Subsaharyjskiej, w okolicach Czadu i Kamerunu (gdzie - wg pracy F.Cruciani et al., 2010. - dochodzi do mutacji R-V88 i jej podgrup) i Algierii, gdzie ich MRCA datuje się na około 1875 przed Chr. Z tym - wg Klosowa - związana jest ich obecność na Półwyspie Pirenejskim, około 1625 lat przed Chr.  Ale we Francji MRCA te populacje trzeba datować już na lata około 2200 przed Chr., w Niemczech - 2100, w Anglii - 1850, Irlandii - 1800 i 1350.
         Natomiast we Flandrii ich pierwszy przodek (MRCA) datowany jest na około 2150 przed Chr., co może oznaczać przybycie tej populacji wprost z Równiny Rosyjskiej (dla porównania MRCA głównych europejskich populacji R1a "słowiańskich" datuje się na 2900-2500 przed Chr., a więc populacje R1b są w Europie około 600 lat młodsze niż R1a).
         Tak zwany atlantycki modalny haplotyp, czyli ojcowski dla europejskich populacji R1b, datowany jest na około 2400 lat przed Chr. (25-markerowy). W tym podstawowy R-M269 - 2375.; R-U106 (celtycki zgermanizowany - nazwanie moje, stp.) - 2175; R-P312 (celtycki) -195; R1b1b2 pirenejski i baskijski - 3700; R-U152 (galloitalski) - 2125; R-L21 (północno-zachodni: Francja, Iberia, Wyspy Br.) - 1725; R1b1b2 w Algerii - 1875; w Bukowinie - 2575; na Sardynii - 3025, 1550 i 900; na Sycylii 2550; w Italii - 2125; R-M268 w Libanie - 5200; na Bliskim Wschodzie - 3650; w Anatolii - 4000; w Armenii 3500; na Bałkanach - 2975-1725; R1b1b2-M269 i L23 - 4775; to samo na Kaukazie - 2650; to samo w Azji Środkowej - 500;  R1b1b1-M73 w Azji Środkowej (Tocharowie?) - 1050. Wszystkie daty przed Chr.  (Na temat datowania pierwszych wspólnych przodków i początków głównych podgrup w haplogrupie R1b - zob. także wcześniejszą pracę: A. Klosow: Zagadki "zachodnioeuropejskiej" haplogrupy R1b - Wiestnik t.1, nr 4, 2008, s. 568-629, w j. rosyjskim).
         Nieco odmienne, ale także godne zalecenia, są dane, które prezentuje na swoich stronach EUPEDIA (opis haplogrupy i podgrup, datowanie, mapy, dyskusja). Według niej około 3000 lat przed Chr. ludność hg R1b1b2, po całkowitym opuszczeniu kultury Majkop i częściowym opuszczeniu Anatolii (zob. mapa niżej), przeprawiła się w okolice delty Dunaju, a potem dalej na zachód od Morza Czarnego. Tam zapewne doszło do bliższego zetknięcia się z populacjami starszych haplogrup R1a1 (słowiańską), I1 i I2 (wenecką), J (bliskowschodnią) oraz E3 (afrykańską).
         Później hg R1b1b2 przesunęła się dalej wzdłuż Dunaju do jego źródeł, zatrzymując się na północ od Alp (dzisiejsza Austria i południowe Niemcy):  zobacz trasy migracji: Eupedia.map

Migracja  z Bliskiego Wschodu do Europy zachodnioeuropejskiej ("celtyckiej")  haplogrupy R1b z Azji Mniejszej (Anatolia) i Podkaukazia do rejonu pod Alpami i dalej na zachód, południe i północ. Podano orientacyjne daty wydarzeń. Pełną mapę migracji zob.: Eupedia

         Po kolejnych mutacjach w DNA, jak wskazuje mapa,  nastąpił także podział "etniczny" dotychczasowej grupy celtyckiej na dwie zasadnicze podgrupy: germańską (a raczej zgermanizowaną) R1b1b2a1a-U106 i celtycką R1b1b2a1b-P312. Bowiem ta pierwsza podgrupa, pochodząca z ośrodków kultury halsztackiej, udając się ku północy i zajmując nadmorskie tereny przy Morzu Północnym i przy zachodnim Bałtyku, po zlaniu się z grupą bałtycko/nordycką (hg I1 i I2b), przeszła proces germanizacji.
         Natomiast inne podgrupy celtyckie skierowały się do Italii i na półwysep Iberyjski (Baskowie, Iberowie - ok. 2250 p.n.e), do Galii (Francja) 2200,  na Wyspy Brytyjskie (Irlandia 1800, Brytania 400 p.n.e), Italia i Bałkany 1200, Nadrenia 1200, Skandynawia 1000  p.n.e. (datowanie wg Eupedii lub Klyosova)

Mapa dzisiejszego zagęszczenia populacji haoplogrupy R1b1b2 w Europie, wraz z podgrupami (z Wikipedii). Zauważamy wyraźny ślad pierwotnej migracji z Azji poprzez Anatolię (Turcja) i Podkaukazie (Rosja) oraz wzdłuż koryta Dunaju ku Środkowej i Zachodniej Europie.

       Dziś cała zachodnia haplogrupa R1b1b2, ze wszystkimi swoimi kilkunastoma mutacjami i podgrupami, stanowi w tych krajach podstawową populację, począwszy od  Skandynawii, gdzie regionalnie może być ok. 30% mieszkańców tej grupy, i Niemiec, gdzie do całej grupy zachodnioeuropejskiej (tj. zgermanizowanych Celtów) należy blisko 40% społeczeństwa, aż do Półwyspu Iberyjskiego (np. Baskowie) i Wysp Brytyjskich, które regionalnie nawet w około 80% wykazują się haplogrupą R1b1b2. Wysoki procent ludności z tą haplogrupą żyje dziś także na kontynencie amerykańskim.

         Długa migracja ludności haplogrupy R1b1b2 z Azji Centralnej przez wysoko rozwinięte tereny ówczesnego Bliskiego Wschodu, Azji Mniejszej i Półwyspu Bałkańskiego, doliną Dunaju; nadto kontakty z siostrzaną grupą  europejskich Słowian R1a1a i R1a1a7, rozwijającą się wtedy już od Krety i Bałkanów po Polskę i najbliższe ziemie stało się olbrzymią szansą przyspieszonego rozwoju cywilizacji celtyckiej w Europie i stworzenia wcześniejszych, niż np. wśród Słowian, organizmów państwowych.
         O udziale populacji celtyckiej R1b w tworzeniu i rozwijaniu językowego i kulturowego dziedzictwa indoeuropejskiego - zob. niżej, w rozdziale 8.
         O udziale Celtów w tworzeniu archeologicznych kultur w starożytności - zob. Dyskusja n.18.
         Zobacz nową pracę P. Balaresque et al. 2010 A Predominantly Neolithic Origin for European Paternal Lineages na temat haplograpy R1b i jej podgrup w Europie; wiąże ona tę populację z początkiem neolitu w Europie. Jednak tak wczesne datowanie R1b w Europie jest niewiarygodne; krytycy oceniają, że zrobiono to na "zamówienie".

5.
Haplogrupa  R1a i jej podgrupy R1a1a i R1a1a7.
Jak, gdzie i kiedy wydzieliły się haplogrupy Słowian
i ich najbliższych krewnych: Bałtów i indo-irańskich Ariów?

         Z genezą Słowian jako etnosu (gr. "etnos" - plemię, ród) sprawa jest niejasna, podobnie jak z innymi starożytnymi ludami. Na podstawie opisów, jakie zostawili nam starożytni pisarze, ale dopiero począwszy od Herodota (V w. przed Chr.), Słowianie odznaczali się trzema głównymi cechami: "Po pierwsze: lokalizacja gdzieś w dorzeczu Dniepru, Dniestru, po Karpaty lub ewentualnie ujście Dunaju. Po drugie: usytuowanie na terenach o dobrze rozwiniętej sieci wód śródlądowych, gęstych lasach, bagnach, na obszarach wybitnie nizinnych. Po trzecie: muszą być w sensowny sposób związane z młodszymi kulturami archeologicznymi z okresu wczesnego średniowiecza, dla których stanowiły podstawę uformowania sie i dalszego rozwoju" (A. Błażejewski). Na tej podstawie Słowianom można by przypisać archeologiczne kultury wysocką  i wołyńską nad górnym Bugiem i Dniestrem (może to dzieła Herodotowych Neurów i Budynów z około V w. przed Chr.), a już na pewno zarubiniecką i czerniachowską (od III w. przed Chr.) oraz  kijowską (od III w. po Chr.), na Ukrainie
         (Niestety, złą przysługę prawdzie naukowej wyrządzili ostatnio skrajni allochtoniści, zwani kossinowcami-dnieprowcami, którzy - na podstawie zacieśnionej definicji archeologicznej kultury słowiańskiej - początek Słowian  na ziemiach datują jedynie na VI w., ich praojczyznę lokują jedynie nad środkowym i górnym Dnieprem, a ich genezę ustalają tam na czas niewiele wcześniejszy. Za nimi poszli niektórzy polscy genetycy z kręgu medycyny sądowej, np. K. Rębała i zesp. 2007, którzy badając pochodzenie dzisiejszych Polaków, nie rozróżniają ich chromosomowych haplogrup SNP, a biorąc pod uwagę tylko haplotypy STR, nieraz bardzo podobne mimo odległych pochodzeniem haplogrup SNP, oceniają ich podobieństwo czy różnorodność względem haplotypów innych populacji i na tej podstawie orzekają o dacie ich  genezy w... V czy VI w. i miejscu ich oddzielenia się od innych ludów - nad Dnieprem! Podobna metoda, oparta na mieszaniu haplotypów rozmaitych haplogrup i korzystaniu także z materiału autosomalnego, zawiodła  już wcześniej R. Płoskiego i zesp. 2002 do stwierdzenia, wbrew naukowej genetyce, o wielkiej odrębności Polaków od innych ludów słowiańskich; że pod "względem genetycznym jesteśmy prawie tak samo oddaleni od Moskwy, jak i od Berlina").

         Rzecz w tym jednak, że rzetelna genetyczna genealogia Y-DNA i językoznawstwo historyczne nie pozwalają na takie, jak wyżej, czasowe, terytorialne i kulturowe zacieśnienie definicji Słowian starożytnych. Poucza o tym analiza czasu ich powstania oraz geograficznego rozprzestrzenienia się populacji Słowian, wyróżniającej się własnym językiem i  genową haplogrupą R1a1a (znana do niedawna jako R1a1). W listopadzie 2009 z tej haplogrupy wydzielono ważną podgrupę - R1a1a7.
         Otóż w populacji hg R1 (M173), oprócz wyżej omówionej "celtyckiej" M343 (haplogrupa R1b), dokonała się też mutacja M420, dająca początek haplogrupie R1a, następnie mutacja SRY1532.2, określana jako haplogrupa R1a1. Te haplogrupy nie zostawiły po sobie liczniejszych populacji. Natomiast po kolejnych mutacjach (M17 i M198) - powstała wielka eurazyjska, zwłaszcza indo-słowianska, haplogrupa R1a1a, a wkrótce w jej części europejskiej doszło do mutacji M458, tworzącej ściśle zachodniosłowiańską haplogrupę R1a1a7. Wkrótce, po wykryciu mutacji L260, zdefiniowano jej podgrupę R1a1a7b, obecną szczególnie w Polsce, Czechach i Słowacji, określaną niekiedy jako polską.

         DRZEWO R, R1 i R1a - według ISOGG

         Według niektórych przypuszczeń powstanie mutacji M420, a zatem i haplogrupy R1a, dokonało się gdzieś na stepach europejskiej Rosji lub Ukrainy, na północ od Morza Kaspijskiego lub Czarnego, jako w refugium podczas ostatniego zlodowacenia. Tego refugium nauka jednak nie potwierdziła. Bardziej zasadne będzie wskazywać to miejsce w okolicach gór Ałtaju, gdzie wśród niektórych plemion (dziś językowo ałtajskich, tureckich i rosyjskich) występuje ojcowska haplogrupa R1-M173 do 20%, czyli w stosunkowo najwyższym zagęszczeniu.

         Inna istotna sprawa - to powstanie późniejszej mutacji M17, czyli wielkiej haplogrupy R1a1a, łączącej wielkie populacje Europy, Azji Środkowej i Indii, czyli w skrócie - haplogrupy eurazyjskiej.
         Według niedawnej pracy zespołu hinduskich badaczy (ostatnio S.Sharma i zesp., styczeń 2009) ojcowska dla R1a1a haplogrupa R1a1-SRY1532.2 miałaby się wyłonić w północnych Indiach na terenie Kaszmiru; albo w środkowych Indiach (w plemieniu Saharia) około 18.400 lat temu (licząc 25 lat na pokolenie). Tam wśród plemion Kashmiri Pandits zidentyfikowano 9 osób (4% spośród badanych) z tą haplogrupą, a w plemieniu Madhya Pradesh Saharia 13 osób (23% badanych). Według tych badań, na terenie Kaszmiru lub Indii miałaby powstać także następna mutacja, M17, dająca początek haplogrupie R1a1a. Dała ona zarazem początek - według tych autorów - hinduskim Indoeuropejczykom, głównej populacji Indii.   Obecnie do indoeuropejskiej populacji R1a1a w Indiach należy do 16% hinduskiego społeczeństwa. I co najciekawsze,  ta głównie populacji utworzyła najwyższą kastę hinduską, kapłańskich braminów albo przynajmniej nią liczebnie zawładnęła . Przeciętnie blisko połowa, a w głównej ich grupie - nawet 72% kapłanów-braminów wyróżnia się hg R1a1, podkreślają badacze hinduscy.  Daty jakoby sugerują, że  z hinduskiej populacji R1a1a miałaby wywodzić się późniejsze populacje Słowian i innych pokrewnych ludów. Autorzy zamieszczają daty tej haplogrupy na Bliskim Wschodzie i w Europie - 11.200 lat temu, a w Azji Centralnej - ok. 8600 lat temu.
         (Inne badania wskazują także na Iran jako  miejsce pochodzenia hg R1a1a (praca M. Requeiro i zesp. 2006; badania niedokładne!). Tam haplogrupę R1a1 (SRY1532.2) zidentyfikowano ogólnie w 3% badanych, a w północnym Iranie - nawet 15%).

           Jednak A. KLOSOW, częściowo wspierany badaniami innych genetyków, wskazuje "kolebkę" R1a1a ogólnie w południowej Syberii, w pobliżu Chin. Oto fakty:  

         Ostatnią wielką populacją, wydzieloną z eurazyjskiej haplogrupy R1a1a, są Ariowie, którzy dali początek językowo indoeuropejskiej części społeczności Iranu i Indii (w Indiach 16%, czyli około 100 milionów). Jednak znacznej części tej populacji Klosow przypisuje bezpośrednie pochodzenie z południowej Syberii lub Chin.
        Mianowicie, przeprowadzając rewizję dotychczasowego datowania haplogrup europejskich i azjatyckich, w tym także R1a1a, zauważył, że dokonane przez historyków, językoznawców i archeologów datowanie inwazji półwyspu Indyjskiego przez Ariów z północy i zaistnienie tam indoeuropejskiego języka dopiero na połowę drugiego tysiąclecia p.n.e. jest zgodne tylko z poprawnym datowaniem i genealogią hinduskiego haplotypu R1a1a, wyraźnie identycznego z haplotypem wschodniosłowiańskim, lecz nieco młodszego.
         Bowiem spośród Prasłowian wschodnich, których wspólny przodek wywędrował około 2750 lat p.n.e na ukraińsko-rosyjskie stepy, część populacji, którą datuje sie na 2300 lat p.n.e, migrowała dalej na wschód, na teren dzisiejszego północnego Kazachstanu i południowego Uralu, tworząc tam rozległą kulturę andronowską (z centrum nad Jeziorem Aralskim). Niewielka grupa z tej populacji zbudowała sobie około 1800 r. p.n.e m.in. miasto/zamek o nazwie Arkaim na południowym krańcu Uralu. Został on jednak porzucony po około 200 latach. Bowiem po jakiejś katastrofie, którą można kojarzyć z wybuchem (około 1628 lat p.n.e) wulkanu Santorini (zwanym też Thera) na Morzu Egejskim i który pochłonął cywilizacje minojską, a na szerokiej przestrzeni północnej półkuli na długi czas zakłócił pogodę (znaczne ciemności i obniżenie temperatury)  ludność Arkaim z R1a1a porzuciła gród i udała sie na południe, zaludniając Kirgizję i Tadżykistan (tam dziś wśród ludności - do kilkadziesiąt procent genetycznych ex-Słowian R1a1a!) oraz północne Indie, a chyba osobno - północny Iran (badania irańskie są dotąd niewystarczające).

           Co do hinduskiej populacji R1a1a trzeba wiedzieć i brać pod uwagę, że na podstawie tekstów hinduskiej świętej księgi Rygwedy i innych badań, zwłaszcza archeologii i językoznawstwa, światowa nauka dotąd uważa indoeuropejski lud Ariów, który dał początek kastom braminów hinduskich i hinduskim Indoeuropejczykom, raczej za najeźdźców z północy w połowie II tysiąclecia p.n.e., co potwierdza genealogia genetyczna. Dlatego Genetyka na portalu Eupedia podkreśla: "Kapłańska kasta braminów  składa się niemal wyłącznie z haplogrup R1a1, R2 i J2a (chociaż R1a1a stanowi dwie trzecie z linii), przybyłych w ramach indoaryjskiej migracji z zewnątrz w epoce brązu 3500 lat temu". Genealogia Y-DNA w badaniach A.K. zdaje się potwierdzać pochodzenie językowo indoeuropejskich Ariów od Słowian wschodnich, o czym niżej, w rozdziale o ekspansji Słowian.

        [Inne mutacje w haplogrupie R1a1a-M17, oprócz R-M458,  zostały rozpoznane poza tradycyjnymi ziemiami słowiańskimi, zwłaszcza w Azji; stąd tam kolejne haplogrupy: R1a1a1-M56, R1a1a2-M15, R1a1a3-M64.2, R1a1a4-P98, R1a1a5-PK.5, R1a1a6-M434, a ostatnio - podgrupa polskiej: R1a1a7a. Te wszystkie są nieliczne, co najwyżej kilkuprocentowe lub tylko śladowe i bardzo młode. Spodziewane jest wykrycie nowej mutacji wśród obecnych R1a1a w Skandynawii razem z Kirgizją oraz kilku mutacji w R1a1a w Indiach].

         Kolejne badania A. KLOSOWA
21.11.2009 r. Journal of Gnetic Genealog 5/2 2009. opublikował właśnie ważną dwuczęściową pracę A. Klyosova na temat rozpoznania  interesujących nas haplotypów w haplogrupie R1a1a, datowania pierwszych wspólnych przodków i migracji. Odnotowuje też i krótko omawia rezultaty badań Underhilla et al. 2009.
DNA Genealogy, Mutation Rates..., cz. I  
DNA Genealogy, Mutation Rates..., cz. II

W części 1. autor omawia swoje sposoby rozróżniania haplotypów i trzy metody obliczania czasu poszczególnych haplotypów od wspólnego przodka (TMRCA);.stosowane razem, sprawdzają się wzajemnie i dają znaczną dokładność i pewność.

W części 2. znajdują się praktyczne zastosowania tych metod do obliczania czasu głównych populacji haplogrupy R1a1a (M17) (bez szczegółowego zajmowania się dopiero co wykrytą podgrupą R1a1a7) oraz innymi wybranymi haplogrupami i populacjami

Badania innych autorów
         Archeolodzy zaś, np. David Anthony (zob. Dyskusja n.12 i mapy), jako pośrednią praojczyznę Słowian przed ich europejską migracją wskazują teren starej kultury Boh-Dniestr,  oraz horyzont Jamna (kurhanowy), a z którymi trzeba jakoś połączyć także kulturę ceramiki sznurowej (Corded Ware). To wszystko na wielkim terenie od Karpat Wschodnich po Ural.

         Najnowsze badania, ogłoszone przez Underhilla (4.11.2009; zob. niżej, rozdz.6) jednak nie bardzo wskazują na ten wschodni teren, lecz na ziemie polskie. Potwierdza go Klosow i Rożanskij (7.12.2009; zob. niżej, rozdz.6)

         Zadziwiająca jest jednolitość, liczebność, a zarazem rozległość  na mapie  Eurazji ludności z haplogrupą  R1a1a-M17 (i jej podgrupami, np. R1a1a7-M458 i R1a1a7b-L260): od Uralu na wschodzie, po linię Łaby i wschodnich Alp na zachodzie; od Bałtyku, a nawet wybrzeży Norwegii i zachodniej Szkocji na północy, po Indie, Macedonię i Morze Czarne na południu! Największą częstotliwość tej haplogrupy w Europie, do ponad 60% ludności, stwierdza się w pasie między Bałtykiem a Morzem Czarnym, obejmującym całą Polskę i Ukrainę.

Haplogrupa R1a1a (M17) na mapie Eurazji Widoczne zagęszczenia w rejonie Polski, Ukrainy i Rosji, północnego Pakistanu i Indii oraz Azji Środkowej (Kirgizja). wg. Chiaroni et al. 2009

Ludność Europy w starożytności na początku nowej ery  według portalu  Eupedia.tree2.  Zob. rozmieszczenie R1a na wschodzie, R1b na zachodzie, I2a na południu i wschodzie, I1, R1a, R1b na północy nordyckiej, N na północy rosyjsko-fińskiej i uralskiej, E w rejonie Grecji.

         Haplogrupą R1a1a wyróżniają się, jak widzimy, szeroko rozprzestrzenione na kontynencie europejskim ludy słowiańskie i bałtyjskie oraz te, które się dowodnie z ich wspólnoty wydzieliły (łącznie z Kirgizami, Tadżykami i indoeuropejskimi Ariami/Hindusami, o czym niżej). Mając na uwadze to, że spośród kulturowych wyróżników etnosu język jest najbardziej trwałym dobrem, a według niezmiennej zasady, zakłócanej tylko nadzwyczajnymi zdarzeniami,
 język otrzymuje się w rodzinie od przodków i praprzodków jako podstawowe dobro tradycji rodowej i plemiennej,
więc początek słowiańskiego języka wolno i trzeba łączyć z początkiem nie tylko polskiego oddziału R-M458, ale i euroazjatyckiego R-M17, a nadto jego substratu trzeba dopatrywać się w ojcowskiej haplogrupie R1a1 (gdzieś w Azji Środkowej), a nawet jeszcze wcześniej - w haplogrupie R1 (tamże?, Azja Zachodnia?), w której języki satemowe hg R1a łączyły się, jako w jednym źródle, z kentumowymi językami hg R1b i wszystkich jej podgrup (zob. niżej).

       
 6.

Rozwój europejskiej POPULACJI R1a1a i  R1a1a7. SŁOWIANIE

         Populacja R-M17, w Europie obecna (na Bałkanach?) od dziesiątego tysiąclecia przed Chr. (ale nie jej późniejsze podgrupy R-M458 i R-L260) na pewno uczestniczyły  jakoś w procesach rewolucji neolitycznej od około 5500 lat przed Chrystusem: w powstaniu i upowszechnianiu się rolnictwa, którego skutkiem był szybki rozwój demograficzny i migracje ludności. Wynikiem tych migracji był udział R1a1a  w powstaniu rozmaitych kultur archeologicznych nad Dunajem, np. ceramiki wstęgowej, oraz na północ i wschód od Karpat, np. kręgu ceramiki sznurowej z kulturami grobów jednostkowych i amfor kulistych. Nad Dniestrem Bohem i Dnieprem dochodzi do symbiozy z ostatnia fazą kultury Cucuteni-Trypolie u wschodnich Karpat, od rzek Prut i Seret do Dniepru.  Następuje teraz rozwój kultury Prasłowian dalej w kierunku wschodnim, ku Wołdze i Uralowi, powstanie około 4000 lat przed Chr. kurhanowego kręgu kulturowego Jamna. Na stepach pontyjsko-kaspijskich słowiańskim kulturom trzeba przypisać udomowienie konia, stosowanie powozu i upowszechnianie hodowli zwierząt domowych (zob. Renfrew, Archeologia i język, PWN 2001, s. 249)

         Te kultury były wynikiem pierwszej ekspansji R1a1a ku Środkowej i Wschodniej Europie; z tego terenu dokonała się około 3100 lat przed Chr. także dalsza migracja w różne rejony Europy, zwłaszcza na zachód i wschód. Czas i kierunek wędrówek jest dziś rozpoznawany przez warianty haplotypów w STR w haplogrupie R1a1a, zakodowane w Y-DNA dzisiejszych mieszkańców Europy lub w znalezionych kopalnych szczątkach praprzodków, choć rzadko (bowiem niektóre nowsze plemiona Prasłowian paliły swoich zmarłych; zresztą nie tylko Prasłowianie).

      Genealogia Y-DNA ustaliła, że przodek dzisiejszych wschodnich Słowian z hg R1a1a (M17) żył na ziemiach Ukrainy i Rosji  od około 2800 lat przed Chr,

         (Uwaga. Nie znaleziono dotąd w rejonie Ukrainy i Rosji oczekiwanych przez naukowców genetycznych śladów starszej ludności R1a1a, zwłaszcza takich, których by można datować na czasy ukraińskiego refugium podczas LGM, którego domyślał się już O.Semino i zesp. 2000, tak jak je znaleziono na Bałkanach. Ukraina nie jest więc pierwotną kolebką wszystkich Słowian. Zwłaszcza nie wolno ich genezy datować tam na czasy niedługo przed V wiekiem po Chr., jak to głoszą niektórzy archeolodzy polscy, tzw. skrajni allochtoniści ("dnieprowcy") np. K. Godłowski, a za nimi także niektórzy genetycy (zob. Dyskusja n.5), chyba wprowadzeni w błąd publikacjami znanego niemieckiego archeologa i rasisty Gustawa Kossiny (+1931). Około VI-VII w. po Chr., a więc już w czasach historycznych, ówcześni Słowianie z Ukrainy swoją reemigracją tylko może nieco zasilili osadnictwo południowych Słowian na Bałkanach, przerzedzone klęskami w wojnach z cesarstwem wschodnim oraz na terenie Polski i krajów sąsiednich).

         Dziś na Ukrainie, Białorusi i w Rosji żyje około 50% ludności naszych haplogrup (w niektórych starych miastach do 70%). Genealogia Y-DNA, prowadzona przez A. Klosowa i współpracowników, zidentyfikowała nawet starożytnych założycieli dziewięciu plemion ruskich z czasu około 2000 lat p.n.e i późniejszego, nazwanych imiennie dopiero we wczesnośredniowiecznych zabytkach pisanych, m.in. bliscy nam Wołynianie, Bużanie i Biali Chorwaci (kilka kopalnych szczątków ludzi owego osadnictwa hg R1a1 zidentyfikowano nawet w Krasnojarsku w południowej Syberii).

         Równie stare jak na Ukrainie i Rosji, bo z około 2700 lat p.n.e., korzenie plemion R1a1a (M17) znajdują się na terenie Niemiec, a więc jest tam daleko wcześniejsze niż geneza Germanów, zwłaszcza tam, gdzie dziś nadal żyje skondensowane osadnictwo także słowiańskiej hg R1a1a7 Serbołużyczan (choć zwykło się je datować dopiero na wiek VII po Chr.). Potwierdza to np. niedawne, dokonane w 2005 r., odkrycie  cmentarzyska kilkunastu zmarłych, a wśród nich trzech męskich osób z hg R1a1a w Eulau, 40 km za Lipskiem nad rzeką Soławą (niem. Saale) w dorzeczy Łaby w Saksonii. Owe groby ofiar jakiejś starożytnej przemocy pochodzą z około 2600 lat p.n.e i wyróżniają się świadectwami bogatej kultury życia rodzinnego i małżeństwa egzogamicznego. Plemię to prezentowało kulturowe środowisko tzw. ceramiki sznurowej, kojarzonej powszechnie z Indo-Europejczykami.  Wśród ludności niemieckiej do dziś około 10% wykazuje haplogrupę R1a1, których wspólny przodek żył tam już około 2700 lat p.n.e.

         Czyżby owi nadłabscy Serbowie, a zwłaszcza ich bałkańscy protoplaści, zanotowani przez tzw. geografa bawarskiego jako Zeriuani (Serbianie?), byli tymi, "z których wszystkie plemiona słowiańskie powstały i ród swój - jak zapewniają - wywodzą"?

       Można ich śmiało identyfikować z tzw. kulturą grobów jednostkowych, która pojawia się około 2700 przed Chr. w ramach paneuropejskiej kultury ceramiki sznurowej. Jej południowy region rozciągał się od Małopolski przez Śląsk i Czechy po Solawę (dopływ  Łaby), z Serbołużyckim Eulau. Północny region tej kultury przylegał do Bałtyku i  rozciągał się od Kujaw i dolnej Wisły, przez Wielkopolskę, rejon dolnej Odry i Meklemburgię po Dolną Łabę (z tym horyzontem można kojarzyć późniejsze R1a1a w jaskini Lichtenesteinhohle z ok. 1000 przed Chr.), zob. Dyskusja, n.16.     Także słynna kultura łużycka może być bez zastrzeżeń przypisana głównie (choć nie tylko) słowiańskiej hg R1a1a. Populacje haplogrupy R1a1a i jej podgrupy żyją dziś w Polsce w największym w całej Europie jednorodnym zagęszczeniu, bo blisko 60% ludności Polski.

         Podobnie jak w Polsce R1a1a (bez uwzględnienia podziału na R1a1a i R1a1a7!) pojawia się w Czechach (dziś 30%), Słowacji (40%), Węgier (32%) i Anglii (5% mieszkańców), Irlandii (dziś m.in. klany Donaldów i Douglasów), w Szkocji; w Norwegii (do 30% mieszkańców części zachodniej).  Stąd osadnictwo R1a1 emigrowało do Islandii (dziś tam 23% ludności).  Nadto do Austrii - dziś ok. 25%. Także w Szwecji i Norwegii tj. w nadmorskich regionach zachodnich, zwłaszcza wśród przybyłych z Rusi dawnych wikingów; nie dziwi więc udział wikingów w tworzeniu słowiańskiego państwa ruskiego w IX-X w.), Na Litwie, Łotwie i Estonii dziś odpowiednio 38, 40 i 32%.  W sumie, na mapie geno-geografii Europy największe zagęszczenie słowiańskiej hg R1a1a ciągnie się szerokim pasem od Bałtyku po Morze Czarne (co jest wodą na młyn tym, którym marzy się Polska "od morza do morza"!).
 

 Drzewo genealogiczne europejskiego oddziału R1a1a.
 Gałęzie haplotypów, datowanie i ich rozmieszczenie na mapie Europy

ŻRÓDŁA

1. I. Rożanskij i A. Klosow, listopad 2009
- kompendium aktualnej wiedzy o europejskiej części populacji R1a,
(gałęzie przed rozpoznaniem mutacji M458 i haplogrupy R1a1a7)
"Haplogrupa R1a: haplotypy, linie genealogiczne, historia, geografia"
И. Рожанский и А. Клёсов, Гаплогруппа R1a: гаплотипы, генеалогические линии, история, география,
w: Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии t.2, nr.6 (listopad), 2009 r., s. 974-1099.

2. A. Klosow i I. Rożanskij, grudzień 2009
o haplogrupie R1a1a7, czyli gałęzi środkowoeuropejskiej i zachodniosłowiańskiej
"Podgrupa R1a1a7 - M458 - populacje, geografia, historia"
w: Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии t.2, nr 7 (grudzień), 2009 r., s.1200-1216.
w języku rosyjskim, gruntowny komentarz  do pracy Underhilla et al. 2009 (zob. niżej)  w temacie haplogrupy  R1a1a7-M458, uzupełnienie pracy Rożanskiego-Klosowa
"Haplogrupa R1a: haplotypy, linie genealogiczne, historia, geografia" Вестник t.2, nr 6, 2009 r. (zob. wyżej).

3. I. Rożanskij i A. Klosow, styczeń 2010
o bliższym genealogicznym związku gałęzi skandynawskich z kirgiską.
"Migracje z południowej Syberii i Azji Środkowej z punktu widzenia genealogii Y-DNA"
Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии, tom 3, nr 1, 2010 r.

4. I. Rożanskij - 2009-2010
kilkanaście map rozmieszczenia gałęzi haplotypów R1a1a1, R1a1a2, R1a1a3 i R1a1a7
Google-mapy;

5. P. Szwarew, Forum Rodstvo.ru, omówienie map i drzew genealogicznych
Гаплогруппа R1a: гаплотипы, генеалогические линии, история, география, И. Рожанский и А. Клёсов

6. I Rożanskij, A. Klosow, styczeń 2010
"Migracje z południowej Syberii i Azji Środkowej do północnej Europy z punktu widzenia genealogii Y-DNA"
Миграции из южной Сибири и Средней Азии в северную Европу с точки зрения ДНК-генеалогии
w: Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии Том 3, № 1 2010 январь
http://www.lulu.com/items/volume_67/8049000/8049755/2/print/8049755.pdf
 

Schematyczne drzewo genealogiczne europejskiej R1a1a i podgrup
Autorzy: Anatole Klyosov, Igor Rozhansky, Pavel Shvarev, 2010. (źródło: http://rodstvo.narod.ru/org/2.htm)

Drzewo genealogiczne populacji  R1a1a Nazwy gałęzi kolejno (od lewej)   i linki do map   1. Północnoeuropejska   2. Środkowoeuropejska       R1a1a7 (M458)   3. Zachodniosłowiańska       R1a1a7b (L260)   4. Aszkenazyjska (żydzi)   5. Centralna eurazyjska-3       - niebieska   6. Pólnocna eurazyjska   7. Zachodniokarpacka   8. Мłodsza skandynawska  9. Centralna eurazyjska-1       - żółta 10. Północnokarpacka 11. Bałtycko-karpacka 12. Centralna eurazyjska-2       - czerwona 13. Wschodnia eurazyjska,       Kirgizi 14. Zachodnia eurazyjska 15. Starsza skandynawska 16. Północnozachodnia       ("dziesiętniki")  17. Stare europejskie:        R1a1a2/3 i R1a1a DYS392=13   18. Wszystkie mapy       gałęzi R1a I.R. Na dole obrazu: podziałka skali czasu 1000 lat dla pnia i poszczególnych gałęzi. Źródło obrazu http://rodstvo.narod.ru/org/2010.jpg

Objaśnienia 1) W pionie drzewa - populacja R1a1a* - M17/M198. Przybyła ona z Azji do Europy zapewne  na Bałkany albo do Europy Środkowej; bowiem najstarsze osiem populacji R1a1a  żyje w Europie Środkowej (Polska, Niemcy, Czechy, Węgry, Słowacja, Ukraina Zachodnia), północnej lub na Wyspach Brytyjskich. Pozostałe migrowały w okresie późniejszym już z tzw. Niżu Rosyjskiego. 2) 12000 lat temu - oddzieliła się i migrowała haplogrupa R1a1a2-3 z mutacją M157, zwana staroeuropejska. 3) 7000 lat temu - oddzieliła się i migrowała kolejna populacja staroeuropejska, z DYS392=13. 5) 5100 lat temu (3100 przed Chr.) - oddzieliły się kolejne gałęzie haplogrupy R1a1a*: północnoeuropejska, północno-zachodnia zwana Dziesiętniki, starsza skandynawska, zachodnioeurazyjska i haplogrupa środkowoeuropejska R1a1a7-M458, z której około 3900 przed Chr.  wydzieliła się Zachodniosłowiańska R1a1a7b-L260. Populacje te jednak przez pewien czas żyły w tzw. demograficznych szyjkach butelki, zanim się rozwinęły w czasie od kilku wieków przed Chr. Wszystkie populacje z roku około 5100 maja pochodzenie zapewne środkowoeuropejskie (nie wschodnioeuropejskie). 6) 4800 lat temu (2800 przed Chr.) - zapewne po migracji populacji R1a1a* na tzw. Ruską Równinę, wydzieliło się kolejnych osiem gałęzi, choć także w warunkach "szyjki butelki". Szczególną historyczną rolę odegrała gałąź centralnoeurazyjska. Trzy jej podgałęzie żyją na szerokim terenie od Irlandii przez Polskę po Półwysep Indyjski. Rozwój ich trzeba więc datować na czas przed migracją indoeuropejskich Ariów spod Uralu do Indii i Iranu około 1600 lat p.n.e. Populacje z Niżu Rosyjskiego około połowy I wieku naszej ery zasilały osadnictwo słowiańskie w Środkowej i Południowej Europie. Niewyjaśniony jest związek z pniem drzewa R1a1a gałęzi gałęzi kirgiskiej i Żydów aszkenazyjskich. Uwaga. Dzisiaj żyjące 8 najstarszych populacji rozwinęły się, po przebyciu demograficznej "szyjki butelki", w latach 2000-1500 przed Chr. Pozostałe - nieco później, zasadniczo w pierwszym tysiącleciu przed Chr.

Podział, datowanie i mapy gałęzi europejskich populacji haplogrup R1a1a i podgrup
wg Igora Rożanskiego 2009 (wybór)

         Wszystkie mapy zob.:  Google-mapy; zob. też forum Rodstwo.ru

R1a1a-M17/198 Trzy gałęzie Centralne eurazyjskie z roku około 2800 przed Chr.

         Te i pozostałe mapy I. Rożanskiego z Ukrainy zdają się nie potwierdzać tezy niektórych archeologów o naddnieprzańskim pochodzeniu Polaków i ich haplogrupy R1a, i to dopiero w V wieku po Chr. Co więcej, wyraźnie zauważa się, że Polska leży jakby w centrum starożytnego osadnictwa słowiańskiego haplogrupy R1a. W Rosji np. o rezultatach pobierania próbek DNA wprost pisze się: 'Poskrob Ruskiego - znajdziesz Polaka' (14.01.2008).
Газета.ru: "Поскреби русского - найдешь поляка"

         Najstarsze haplotypy R1a1a-M17 w Europie zostały w 2008 r. zauważone przez Klosowa wśród ludności niektórych krajów bałkańskich: Serbia, Bośnia, Kosowo i Macedonia, w materiale, który zebrali i opublikowali M. Perićić i L.Barać. A. Klosow datuje je na około dziesiąte tysiąclecie przed Chr. (około 9600 r.).
         Zespół genetyków P. Underhill et al. (listopad 2009, zob. niżej) wykrył zaś ważną europejską mutację R-M458, tworzącą nową haplogrupę R1a1a7, datując ją, z grubą przesadą, na dziewiąte tysiąclecie przed Chr. i (dość trafnie) wskazując na rejon Polski jakby na teren jej powstania i jakby na  praojczyznę znacznej populacji Słowian środkowoeuropejskich, zwłaszcza polskich. Underhill zidentyfikował też dwie inne haplogrupy, R1a1a6 i R1a1a7a. ale niewielkiego znaczenia. Kolejno, po wykryciu w haplogrupie R1a1a7 mutacji L260 ustalono haplogrupę R1a1a7b, która definiuje wśród Słowian gałąź "polską".

         ROŻANSKIJ i KLOSOW w swoich obszernych publikacjach dokonują uporządkowania i genealogicznego opracowania obecnej wiedzy o populacjach haplogrupy R1a1a i podgrup R1a1a2, R1a1a3 i R1a1a7 oraz ich historii w Europie i Eurazji. Autorzy mają aktualnie do dyspozycji około 2000 haplotypów z bazy YSearch i geograficznych projektów FTDNA oraz z laboratoriów rosyjskich i prywatnych, najwięcej 25-markerowych. Prowadzą w tej chwili jedyne takie prace w świecie.

A. Najdawniejsze gałęzie populacji R1a1a w Europie (od około 10000 lat przed Chr.)
(po modernizacji drzewa i datowania 30.03.2010 przez Igora Rożańskiego)
- trzy gałęzie w postaci trzech starych haplogrup: R1a1a (zob. wyżej, drzewo: gałąź środkowa, dolna część), R1a1a2 wraz z R1a1a3 (gałąź dolna po lewej) oraz wydzielona seria z DYS392=13 lub14 (gałąź dolna po prawej). Wspólny przodek tych trzech gałęzi  żył około 8-10 tysięcy lat przed Chr. 

         1. Haplogrupa R1a1a1-M17/198. Ta haplogrupa jest jakby na osi ewolucji całej europejskiej haplogrupy R1a1a i jej podgrup. Datowana jest w Europie na około 12000 lat temu ((10000 lat przed Chr.) Jej dzisiejszym etapem rozwoju są trzy gałęzie centralnoeurazyjskie (omówione niżej).

         2. Stara europejska I (Haplogrupy R1a1a2 i R1a1a3). Powstanie populacji haplogrup R1a1a2 i R1a1a3  datowane jest na lata około 2400 przed Chr., zapewne na nowym miejscu, po migracji z pierwotnej ojczyzny w południowowschodniej Europie. Są nieliczne i praktycznie nierozdzielne. Wspólny przodek ich i Centralnej eurazyjskiej gałęzi żył około 10 000 lat przed Chr. Jest to zapewne zarazem czas powstania ich mutacji
         (Przy okazji informacja: Kolejne haplogrupy R1a1a4 i R1a1a5 są puste - nie znaleziono osób, a odkrytą przez Underhilla haplogrupę R1a1a6 reprezentuje tylko kilkanaście osób w Pakistanie i Omanie).

         3. Stara Europejska II czyli oddział z DYS392=13 (L170); datować go  trzeba na 125 i 175 lat przed Chr., w zależności od haplotypów 25 czy 37 markerowych; jego wspólny z gałęzią środkowoeurazyjską przodek żył około 5000 lat przed Chr. Jest charakterystyczne, że grupa  DYS392=13 z oddziałów R1a1a2 i R1a1a3 ma też trzy spośród trzynastu haplotypów w starej bałkańskiej gałęzi z około 10 tysiąclecia przed Chr.

         Zob. wyżej mapa 1, Stara europejska (I i II) gałąź R1a1a.

         Niesprzyjające warunki bytowe (tzw. szyjka butelki) lub dryf populacji zdziesiątkowały ich liczebność i nie pozwoliły im na pełny rozwój demograficzny. Zanim jednak do tego kryzysu doszło, około polowy trzeciego tysiąclecia przed Chr., owe populacje haplogrup R1a1a (w tym L170), R1a1a2 i R1a1a3 miały zapewne wydatny wpływ na rozwój archeologicznych kultur naddunajskich, środkowoeuropejskich i dalszych. Archeogenetyka zapewne będzie miała szansę wypowiedzieć się na ten temat, jak to się stało już odnośnie szkieletów z Eulau, Lichtenstein-Hohle, Krasnojarsk itd.
 

B. Gałęzie haplogrupy R1a1a wydzielone około 3100 lat przed Chr.
    Nazwy gałęzi są tylko orientacyjne, ustalone arbitralnie. Gałęzie, które otrzymały orientacyjną nazwę "europejskie" (sześć),  wydzielają się wyraziście, a  "eurazyjskie" (drugie sześć) - wydzielające się mniej wyraziście. Pięć z nich, a właściwie sześć (dzieląc R1a1a7 na dwie gałęzie) oddzieliło sie od osi R1a1a około 3100 lat przed Chr. Oto one.

         4. Północno-zachodnia, tzw. dziesiętniki (z DYS388=10) - głównie na Wyspach Brytyjskich i w Norwegii. Wspólny przodek ich linii starszej żył około 925 lat przed Chr., a linii młodszej - 575 po Chr. Wspólny przodek ich obydwu linii żył około 1700 lat przed Chr., natomiast wydzielenie się mutacji DYS388=10 z populacji R1a1a nastąpiło 3100 lat przed Chr.

         5. Starsza skandynawska, której MRCA datowany jest na około 2100 przed Chr.. Do niej dopisano, jako ojcowską, populację z Eulau nad Solawą w Niemczech (zob. I.Rożanskiego mapa gałęzi starszej skandynawskiej), datowaną izotopowo na rok około 2600 lat przed Chr., nosicieli przypisywanej Prasłowianom kultury ceramiki sznurowej. Wyróżnia ją szczególnie mutacja markera YCAII=19,21, podczas gdy w Europie wynosi ona przeważnie 19-23. Oprócz tego marker DYS565=13.
         Skandynawska gałąź R1a1a zapewne wniosły elementy języka prasłowiańskiego i indoeuropejskiego (odmiany satemowej) do tworzącego się etnosu germańskiego (zob. niżej, w rozdz. 9).

         6. Zachodnioeurazyjska, rozproszona niemal po całej Europie. Jej MRCA można datować na 1400 lat przed Chr.
         7. Północnoeuropejska, skoncentrowana jest wyraźnie nad Dolną Wisłą. Jej dwie podgałęzie datowane są na lata 1700 i 250 przed Chr., a ich wspólny przodek żył około 2000 lat przed Chr.

         8. Środkowoeuropejska R1a1a7, wyróżnia się własną mutacją -M458. Obecna jest w krajach Europy Środkowej, głównie w trójkącie od Czech do ukraińskiego Zakarpacia i Basenu Dunaju (także Małopolski i Śląska, a nawet Wielkopolski, kraju Polan); jest liczna - ponad 20 milionów mężczyzn w Europie. Wyłoniła się prawdopodobnie na południe od Karpat, zapewne w Basenie Dunaju. Wyróżniają ją rzadkie markery DYS464e-f-g, a zwłaszcza mutacja M-458, wspólna z gałęzią zachodniosłowiańską. Jej przodek żył około roku 500 przed Chr. , a wspólny przodek z Zachodniosłowiańską - 1900 lat przed Chr.
         W dunajsko-karpackiej ojczyźnie tej gałęzi mógł się zrodzić jakiś "kult" cesarza Karola niemieckiego i stąd upowszechnić się ogólnosłowiańskie słowo "król". W dunajsko-karpackiej ojczyźnie mogła być też praojczyzna Polan polskich i naddnieprzańskich (zob. u Nestora). Interesujące jest i to, że ekspansja części tej populacji (zwł. z DYS464e-f-g), zapewne w połowie I tysiąclecia n.e., szła - jak wskazuje drzewo genealogiczne - w kierunku z zachodu na wschód, na Ruską Równinę i ku Morzu Białemu,  więc w przeciwnym kierunku niż inne, znane w tradycyjnej literaturze naukowej, migracje w czasie wędrówek ludów - ze wschodu na zachód (s.1026).

         (Tak więc ten jak i inne fakty  nie potwierdzają tezy skrajnych allochtonistów polskich o nieobecności Słowian na naszych ziemiach przed połową pierwszego tysiąclecia naszej ery i o jedynym tylko kierunku ich ekspansji: znad Dniepru ku Wiśle i Odrze!).

         9. Zachodniosłowiańska R1a1a7b. Wyróżnia się mutacją L260, podporządkowaną mutacji M-458  gałęzi środkowoeuropejskiej R1a1a7, wydzielona z niej około 1900 lat przed Chr. Rozmieszczona jest głównie w Polsce, Czechach, Słowacji i na Rusi Zakarpackiej. Powstała zapewne nieco na północ od Karpat. Stanowią ją populacje głównie w dorzeczach Wisły, Odry i Łaby (Polska, Czechy i Słowacja). Ich wspólny przodek żył w latach około 575 przed Chr.  Obydwie gałęzie dość długo żyły w pewnej od siebie separacji, skoro Środkowoeuropejska gałąź migrowała na wschód i północ raczej sama.
         UWAGA. Gałęzie Zachodniosłowiańska i Środkowoeuropejska, mające wspólną mutację M458 z około 3100 lat przed Chr., oddzieliły się wtedy od gałęzi Centralnej eurazyjskiej (CEA);  znalazły się jednak w sytuacji długo trwającej demograficznej "szyjki butelki" i rozwinęły się dopiero w połowie pierwszego tysiąclecia przed Chr.

C. Gałęzie haplogrupy R1a1a wydzielone około 2800 lat przed Chr.

         10.11.12. Trzy gałęzie Centralne eurazyjskie.

         To trzy duże populacje, powiązane wspólnym przodkiem z około 2700-2800 lat przed Chr., upowszechnione są od Wysp Brytyjskich, poprzez Europę kontynentalną i rejon tzw. Ruskiej Równiny, do Indii (zob. mapa Rożanskiego, gałęzie rozróżnione kolorami). Wspólny przodek gałęzi żółtej datowany jest na około 1875, niebieskiej - 1700  i czerwonej - 1575 lat przed Chr. 

          Po około 2800 r. przed Chr. dokonało się przybycie pierwszych niewielkich populacji CEA z naddunajskiej Europy na Ruską Równinę (i dalej, na teren całej "postsowieckiej" Rosji). Haplotypy modalne trzech gałęzi Centralnej eurazyjskiej, jak i ich MRCA, są prawie identyczne. Wschodnim ich populacjom R1a1a można przypisać m.in. wielkie wschodnioeuropejskie kultury archeologiczne (horyzont) Jamna, Poltavka, grobów zrębowych i wielką kulturę Andronowo ze słynnym "grodem" Arkaim (1800 lat przed Chr). Przedłużeniem ich ekspansji była migracja Ariów ku Azji Centralnej, Iranowi i Indiom.  Ekspansja tych populacji prawdopodobnie zasilała także w pierwszym tysiącleciu p.n.e. inne, zwłaszcza środkowoeuropejskie populacje, które wcześniej przeżywały demograficzną "szyjkę butelki". Zapewne z rejonu nadwołżańskiej i nadkaspijskiej Rosji dokonała się ekspansja R1a1a ku Kirgizji i Skandynawii (młodsza gałąź z około połowy pierwszego tysiąclecia naszej ery).
         Gałęzi Centralnej eurazyjskiej (CEA) na pewno przysługuje nazwa "Satemowcy", czyli lud języka indoeuropejskiego odmiany satem (od satem 'sto' w językach słowiańskich i indoirańskich; w odróżnieniu od centum 'sto' w językach zachodnioeuropejskich).
         Zob. osobny opis tej gałęzi Centralnej eurazyjskiej na stronie genealogii rodzinnej.

         13. Północnoeurazyjska, młoda, rozpowszechniona zwłaszcza na północny-wschód od Polski: Białoruś, Ukraina i Rosja. Jej MRCA datowany jest na około przełomu ery starej i nowej.

         14. Zachodniokarpacka, niewielka i bardzo rozproszona. Jej MRCA żył około 1675 lat temu, a wspólny jej przodek z gałęzią środkowoeuropejską żył około 2700 lat przed Chr.

         15. Młodsza skandynawska - obecna także na Wyspach Brytyjskich i Islandii. Składa się z trzech podgałęzi, różniących sie od starej skandynawskiej w YCAII=19,21 i DYS565=12. Datowane są na lata 200 przed Chr. do 700 po Chr. Z nimi wiąże się też wikingów skandynawskich, a także słynny klan MacDonalda z około 1325 roku. Zarówno podobieństwo haplotypu, jak i dane archeologiczne i tradycje kulturalne (sagi skandynawskie i kult Odyna) wskazują na pokrewieństwo tej populacji skandynawskiej ze środkowoazjatyckimi, kirgiskimi. Czas ekspansji kojarzy się z okresem wędrówek ludów około V-VI wieku (brała w niej udział zapewne także populacja haplogrupy Q z południowej Syberii, obecna do dziś w Skandynawii). Gówna ojczyzną ekspansji mógł być teren na północ od Morza Kaspijskiego.

         16. Północnokarpacka, rozpoznana głównie na terenie Polski. Jej MRCA datowany jest na 550 lat przed Chr.
         17.  Bałto-karpacka, mało wyraziście oddzielona i skoncentrowana. Jej trzy podgrupy datowane są na czas od około 750 lat przed Chr. do 300 po Chr. Zaś ich wspólny przodek żył 1000 lat przed Chr.
         18.  Kirgiska, obecnie złączona na mapie z gałęzią młodszą skandynawską.  Wspólny przodek gałęzi kirgiskiej z młodymi skandynawskimi żył około 800-1000 lat przed Chr. Migracja ku Kirgizji mogła dokonać się w czasach tzw. wędrówek ludów, czyli około połowy I tysiąclecia n.e.

         19. Gałąź żydów aszkenazyjskich, rozpowszechniona zwłaszcza  w pasie między wschodnim Bałtykiem a północno-zachodnim brzegiem Morza Czarnego. Ta populacja, ma swojego wspólnego przodka (pierwotnie Słowianina?), konwertytę na judaizm, około 900 rok n.e.,  a  z całą haplogrupą R1a1a - wspólnego przodka (choć wówczas jeszcze nieżydowskiego) około 4100 lat przed Chr.
        

         UWAGA.
         W rejonie Europy Środkowej nastąpiło spotkanie ludności hg. R1a1a z ludnością kultury pucharów lejkowatych i amfor kulistych (zapewne hg. I1 i I2), oraz zainicjowanie i/lub upowszechnianie kilku innych kultur, zwłaszcza ceramiki sznurowej (Eulau), toporów gładzonych i grobów jednostkowych. Regres demograficzny, trwający do początku pierwszego tysiąclecia przed Chr. w rejonie Europy Środkowej nie był całkowity i  nie oznaczał katastrofy kulturowej, zwłaszcza że na sąsiednich ziemiach dzisiejszej Ukrainy i Rosji Europejskiej tego regresu nie było, było więc jakieś okresowe wsparcie i demograficzne i kulturowe dla ziem rejonu Środkowej Europy

     Dla porównania - datowanie siostrzanej haplogrupy R1b w Europie, nowa publikacja Klosowa, Gaplogruppa R1,
s. 249-299, zwł. tablica na s. 292-298 (uważać na rachubę czasu u Klosowa: YBP, czyli "od obecnego czasu").
Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии, Wiestnik t.3, nr 2, luty 2010.

* * * * *

         Inne badania europejskiej i polskiej części haplogrupy R1a1a i R1a1a7
         1) Gwozdz i Mayka.

         Z wynikami pracy A. Klosowa w dużym stopniu harmonizują badania amerykańskich genealogów polskiego pochodzenia, Piotra Gwoździa (Peter Gwozdz) i Wawrzyńca Majki (Lawrence Mayka).

         L. Mayka prowadzi program  FTDNA Polish Project . Rejestruje tam się wyniki analiz przeprowadzonych w pracowniach FamilyTreeDNA dotyczących materiałów z DNA, dostarczonych przez Polaków ; internetowa strona przedstawia rezultaty badań i identyfikacje haplogrup Polaków (aktualnie, w lutym 2010 - 1202 osób), a w haplogrupie R1a1a - podział na klastry, w zależności od haplotypów STR.

         Dokładnym rozpracowaniem polskich haplotypów z haplogrup R1a1a i R1a1a7 zajmuje się P. Gwozdz.

         Na swojej internetowej stronie Polish clades prowadzi analizę haplotypów, grupuje, oblicza czas populacji i ich migracji. W opublikowanej w JOGG Journal of Gnetic Genealog 5/2 2009 jego pracy  i pojawia się więcej informacji  na temat metody pracy i jej rezultatów (część II). Czas wspólnego przodka haplotypu P (u Klosowa: gałąź zachodniosłowiańska) z haplogrupy R1a1a7 Gwozdz datuje ogólnie na pierwsze tysiąclecie przed Chr. Ekspansje tej populacji z ziem polskich datuje na lata 400-500 po Chr. W innym miejscu pierwszego przodka tego haplotypu datuje na 400 lat po Chr. Słowiański haplotyp K, odpowiadający haplogrupie R1a1a, łączy nieśmiało z "kulturą" kurhanów (4000 lat przed Chr.), ale dopuszcza i wcześniejsze tysiąclecia, jak to zakładał Underhill.

Dwie populacje z haplogrupą R1a1a*                                            Dwie populacje z haplogrupą R1a1a7.

         W marcu 2010 r. Mayka i Gwozdz wydzielili w haplogrupie R1a1a kilka klastrtów, w tym F i H, które odpowiadają gałęziom centralnoeurazyjskim w pracach rosyjskich genealogów.

         2) Badania Petera Underhilla

         Publikacja Underhill et al. (publikacja 4.11.2009), znacznie zmieniła dane wcześniejszych autorów, wskazały na Polskę jako na  praojczyznę Słowian i miejsce powstanie polskiej mutacji R-M458 dla słowiańskiej populacji Europy. Oto niektóre dane polskie i wybranych krajów.  

         Czas wspólnego przodka podano w tysiącach lat temu, obliczony jest według stawek Zhivotovsky'ego, a więc chyba niewłaściwie obliczonych i dwu-trzykrotnie zawyżonych.

http://www.scribd.com/doc/23322591/Underhill-Et-Al-2009-Separating-the-Post-Glacial-Coancestry-of-European-and-Asian-Y-Chromosomes-Within-Hap-Lo-Group-R1a

            Oto kilka danych Underhilla odnośnie (nieprawidłowego!) datowania populacji R1a1a-M17 i R1a1a7 -M458
   w kilku krajach w tys. lat:

         Polska 11300 i 10700; Słowacja 11200 i 8300; Czechy - 5700; Niemcy 9900 i 7500
         Rosja europejska 8700 i 8000; Ukraina 7400 i 4700; Indie 14000; Pakistan 15000

Na lewo: mapa zagęszczenia, czasu haplogrupy R1a1a (M17) i drzewo genealogiczne grupy  i podgrup. Na prawo: mapa zagęszczenia, datowania i związku z kulturami archeologicznymi populacji R1a1a7 (M458) - według:  Underhill et al. 2009.

         Zob. praktyczne zastosowanie genealogii Y-DNA haplogrupy R1a1a na rodzinnej stronie  Pietrzakowie.
 

7.

UDZIAŁ SŁOWIAN w TWORZENIU STAROŻYTNYCH KULTUR

         Populacje haplogrupy R1a z jej podgrupami są wraz z populacjami haplogrupy R1b głównymi twórcami nie tylko języków z rodziny indoeuropejskiej, ale także wielkiego dziedzictwa kultur duchowych i materialnych świata starożytnego i nowożytnego, zwłaszcza Europy.

            Ubogi i prymitywny materiał ceramiczny tzw. kultury praskiej, korczakowskiej i podobnych, przypisywany przez archeologów wzorem G. Kossiny Słowianom VI w. n.e. i następnych, już teraz, w świetle wiedzy o haplogrupach R1a1a i R1a1a7, już nie niepokoi. Ta kulturowa prostota mogła być wytworem tylko niektórych, do V w. zapewne jakoś odseparowanych, niewielkich populacji słowiańskich, poruszonych ówczesnymi migracjami i zmianami demograficznymi; nie może ona więc świadczyć o prymitywizmie całej olbrzymiej populacji słowiańskiej wcześniej i w połowie pierwszego tysiąclecia po Chrystusie, obecnej przecież w mniejszym lub większościowym procencie na terytorium od Pirenejów, Islandii, wybrzeży Norwegii (Wikingowie) i Bałkanów - po Ural i daleko dalej na wschód, twórców wielu wielkich, znanych i wyrafinowanych kultur.

      Ci właśnie, żyjący na terenach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej Prasłowianie R1a1a i R1a1a7 (oraz populacje z nich wydzielone) byli na tych ziemiach twórcami lub współtwórcami wielu kultur archeologicznych, jak to ukazują mapy na portalu Eupedii. Zob. Dyskusje 18

         Uwzględniwszy dotychczasowe dane antropologii, archeologii i językoznawstwa historycznego, wielu może odczuwać ogromne zaskoczenie dostarczonymi przez genealogię genetyczną, zwłaszcza geno-geografię danymi i powyższymi wnioskami. Ale trzeba też zachować ostrożność, przynajmniej do czasu przebadania ludzkiego materiału archeologicznego oraz  udoskonalenia metod datowania, które nadal doprowadzają do wielu rozbieżności pozostawiają wiele niepewności chronologicznych.

         W każdym razie teraz od wielu archeologów, zwłaszcza  skrajnych słowiańskich allochtonistów, powyższe fakty będą wymagały wiele przysłowiowej wielkoduszności i przyznania się do pomyłek, zrozumiałych przecież z powodu dotychczasowej niewystarczalności narzędzi do ustalania etnicznego i czasowego znakowania kultur.

* *  *  * *

         W nowym i korzystnym dla nas świetle staje także wyjątkowa zwartość i liczebność etniczna oraz tożsamość słowiańska Polaków, obecnych od wielu tysięcy lat na tej ziemi (Underhill ustalił nawet blisko 12 tysięcy lat), choć może z okresami znacznego regresu demograficznego, tzw. pustki osadniczej. Widać to szczególnie na tle sąsiednich krajów, zwłaszcza Niemiec (gdzie Germanów z normańskiej haplogruopy I-1 - nieco ponad 40%, ze zgermanizowanej  części celtyckiej hg R1b  40%, a ze słowiańskiej R1a1a i R1a1a7 - 20%) oraz mieszkańców Czech  i Słowacji (gdzie oprócz Słowian żyje dość liczna grupa celtycko-germańska z R1b odpowiednio Czechy 28% i Słowacja 17%  oraz hg południowoeuropejska I-2, po 18%).  I zadziwia nadto, zwłaszcza wobec genetycznej różnorodności w haplogrupie zachodnioeuropejskiej,  genetyczna jednolitość całej haplogrupy słowiańskiej R1a1a, w której dotąd nie doszło do żadnej dalszej mutacji i wydzielenia się osobnej podgrupy genowej; na kontynencie europejskim (Polacy, Słowacy, Macedończycy, Ukraińcy, Rosjanie...) różnimy się tylko osobniczymi allelami w STR.

         Szkoda tylko, że ci Słowianie, choć tak liczni, nie utworzyli wcześniej,  już w starożytności, jednej zwartej grupy politycznej i własnego wielkiego i trwałego państwa. Teraz trzeba ich identyfikować nie tylko z późniejszymi Sklawinami, Antami i Wenedami (odVI w. po Chr.), ale i pod wieloma innymi, wcześniejszymi  nazwami ludów starożytnej Europy,  może łącznie z niektórymi "Sarmatami"  (od III w. przed Chr. po późne średniowiecze), niektórymi "Scytami" (znanymi co najmniej od VII w. przed Chr.), Aorsami, Neurami, Budynami, Melanchlajnami, a zwłaszcza Ariami (ok. 1500 lat przed p.n.e.). Trzeba ich więc widzieć, i to już w starożytności, na Bałkanach i nad Dunajem, na rozległym terenie od Bałtyku po Morze Czarne, od ziem Rusi po Morze Aralskie, a nawet od Uralu po ziemie północnych Indii, Pakistanu i Iranu - wszędzie tworzących niekiedy prymitywne, ale niekiedy i bardzo rozwinięte i wyrafinowane kultury archeologiczne (zob. wyżej i na mapach Eupedii:
http://www.eupedia.com/europe/neolithic_europe_map.shtml) oraz systemy protopaństwowe.

         Dzisiejsza przestrzenność i niemal jednolitość języków słowiańskich, nakładająca się na przestrzenność haplogrup  R1a, każe nam zakładać podobną przestrzenność wcześniejszego, niezróżnicowanego jeszcze języka prasłowiańskiego. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że język jest głównym czynnikiem różnicującym ludzi i wytwarzającym świadomość odrębności etnicznej, ta wielka jednolitość i przestrzenność prajęzyka była zarazem hamulcem procesów politycznych. To tłumaczy trudności w identyfikacji i niewielką obecność Słowian w tekstach starożytnych historyków i geografów. Brak wyraźnego czynnika zagrożeń i między etnicznej rywalizacji nie wpływał na przyspieszenie integracji społecznej i mobilizacji gospodarczej. Dopiero w bliższym zetknięciu się z południowo i zachodnioeuropejskimi, zorganizowanymi społecznościami i państwami Słowianie uświadamiają sobie swoją odrębność, a nawet nadają sobie nazwę etniczną: Słowianie, jako ci mówiący zrozumiałymi słowami, w przeciwieństwie do "niemówiących" (psł. "niem") lub mówiących niezrozumiałą mową, czyli Niemcami. Nazwą tą określano początkowo zapewne prawie wszystkich Nie-Słowian.

8.
GENEZA JĘZYKÓW INDO-EUROPEJSKICH.
Satem i kentum w świetle genealogii Y-DNA

         Wyraźne podobieństwo języków prawie w całej Europie i głównego języka na Półwyspie Indyjskim skłoniło językoznawców do uznania ich pokrewieństwa i nadania im nazwy "języki indoeuropejskie". Te związki językowe są świadectwem istnienia u podłoża jednego języka, wytworzonego i używanego przez jedną wspólnotę ludzką, żyjącą w zwartej grupie na stosunkowo niewielkim obszarze. Językowi temu nadano nazwę "praindoeuropejski", a jego twórców i użytkowników nazwano "Praindoeuropejczykami".
         Według dość powszechnie przyjętego w językoznawstwie poglądu prawidła ewolucji języków (glottochronologia) miałyby wskazywać na trzecie tysiąclecie przed Chr. jako na  czas istnienia jeszcze jednego i niepodzielonego języka.
         Gdyby chodziło o ojczyznę języka i wspólnoty prandoeuropejskiej to analiza najstarszego słownictwa, wspólnego dla wszystkich języków indoeuropejskich, miałaby wskazywać na stepy południowej Ukrainy lub Rosji (choć nie brak uczonych wskazujących na Azję Środkową, Anatolię w Azji Mniejszej lub na Bałkany).
         Podział języka praindoeuropejskiego na znane nam dziś języki od krańców Europy po Półwysep Indyjski nastąpił na skutek rozprzestrzeniania się i migracji  ludności oraz dokonywanych innowacji językowych w nowym małych grupach, od siebie oddalonych i narażonych na kontakty z zupełnie obcymi językami.
         Główny jednak podział na grupę satemową i kentumową miałby być, według wielu językoznawców, rezultatem innowacji w tych językach, które pozostawały w centrum obszaru języków indoeuropejskich (j. satemowe, zwł. słowiańskie i indoirańskie) oraz braku innowacji w tych językach, które z powodu migracji znalazły się na peryferiach tego obszaru (j. kentumowe, zwł. celtyckie, romańskie i germańskie).

         1. Cechą pierwotnego języka praindoeuropejskiego była palatalność spółgłosek tylnojęzykowych, czyli zmiękczonych k', g', g'h.
         2. Po podzieleniu i rozejściu się wspólnoty w jednej jej części  doszło do spirantyzacji owych spółgłosek tylnojęzykowych palatalnych, czyli przeszły one w spółgłoski szczelinowe typu ś, sz, s.  Na skutek tego np. słowo k'entum przybrało brzmienie satem (j. awestyjski) lub sto (j. słowiańskie) i stąd nazwa tej grupy języków: satemowa.
         3.  W drugiej zaś części pierwotnej wspólnoty językowej doszło tylko do odmiękczenia (dyspatatalizacji) spółgłosek pierwotnie palatalnych. Na skutek tego np. słowo k'entum 'sto'  przyjęło brzmienie kentum 'sto' i stąd nazwa tej grupy języków: kentumowa.

        Do niedawna uważano, że do językowej innowacji w postaci satemizacji doszło w centrum pierwotnego terytorium językowego; a ta innowacja nie dotarła do nadal kentumowej peryferii. Jednak teraz językoznawstwo ma już doskonalsze narzędzie, umożliwiające dokładniejsze ustalenie warunków i okoliczności powstania wspólnoty języków indoeuropejskich oraz fundamentu podziału. Tym narzędziem jest genealogia Y-DNA. Ona bowiem wskazuje na istnienie konkretnej, biologicznej i pierwotnej wspólnoty praindoeuropejskiej w postaci populacji haplogrupy R1. Obecnie łatwo dostrzec, że językami kentumowymi wyróżniają się przede wszystkim populacje haplogrupy R1b (celtyckie, romańskie i germańskie). Natomiast językami satemowymi wyróżniają się populacje haplogrupy R1a (słowiańskie i indoirańskie).  Śladem tego, że odmiana kentumowa była wcześniejszą przed satemową formą języka praindoeuropejskiego jest np. kentumowa postać starożytnego języka tocharskiego w Zachodnich Chinach. Badania genetyczne  Li et al. 2010  archeologicznych szczątków siedmiu mężczyzn w Xiaohe (Xinjiang), identyfikowanych, choć niepewnie, z Tocharami, wykazały obecność tylko haplogrupy R1a1a.

         Do podziału języka praindoeuropejskiego doszło więc dopiero wtedy, gdy synowskie haplogrupy R1a i R1b rozeszły się demograficznie i terytorialnie. Ten podział populacji musiał nastąpić wnet po powstaniu haplogrupy R1b, około 16000 lat temu, skoro  nie doszło do ich znacznego zmieszania się co do Y-DNA.

         Określenie więc "Indoeuropejczycy", a raczej bardziej logicznie: "Indo-Europejczycy", wskazujące dotąd tylko na geograficzną rozległość pokrewnych języków i ich użytkowników, jest teraz uzasadnione także pierwotną jednością ich języka i wspólnym pochodzeniem biologicznym jego twórców.
          Ojczyzny zaistnienia i początkowego rozwoju wspólnoty praindoeuropejskiej trzeba szukać zwłaszcza tam, gdzie pozostaje do dziś największe zagęszczenie ojcowskie haplogrupy R1-M173. Może to być np. w Azji Środkowej, począwszy od północnowschodniego Iranu, poprzez pasmo Ataju i pogranicze Południowej Syberii, Mongolii i Chin. Np. obecne zagęszczenie haplogrupy R1*, sięgające do 20% (Derenko et al. 2006)  w niektórych starych plemionach, np. Teleuci, Szorowie i Tofalarowie w Południowej Syberii pod Ałtajem (u źródeł rzeki Ob i Jenisej) pod granicą z Chinami i Mongolią świadczyłoby raczej za tym regionem, choć później językowo dość gruntownie sturkizowanym (zob. też Dyskusja n.10)

Drzewo genealogiczne głównych języków indoeuropejskich pokrywa sie z drzewem genealogicznym Y-DNA. Czas powstania wspólnoty praindoeuropejskiej (haplogrupy R1)  - ponad 20.000 lat temu. Drzewo oczywiście nie uwzględnia wszystkich populacji, np. które z powodu rozmaitych wydarzeń historycznych utraciły swój pierwotny indoeuropejski język (np. Baskowie R1b1b2a1b2) albo takowy przyjęły (Wenetowie I2a  lub Ugrofinowie N1c - wśród Słowian).

A skąd zaś pochodzą języki haplogrupy R1 czyli indoeuropejskie?

         Przeciwko korelacji starożytnych haplogrup chromosomowych Y-DNA z językami nie może świadczyć fakt niektórych niekonsekwencji w tej dziedzinie. Np. Baskowie, wyróżniający się haplogrupą R1b1b2, zatraciły swój pierwotny język indoeuropejski, co mogło się stać np. na skutek wyjątkowej inicjatywy strony żeńskiej w pierwotnej małej grupie rodzinnej. Podobnie - żyjąca w Basenie Dunaju ludność, wyróżniająca się haplogrupami R1a1a, I2a, R1b1b2 i E (V-13), przyjęła język małej grupy wojennej Madziarów (czyli przybyłych ze wschodu Ugrów=Węgrów) z haplogrupą N; a mogło do tego dojść na skutek prężnej polityki kulturowej zdobywców tej ziemi wobec braku jednolitości językowej podbitej ludności wieloplemiennej. Podobnie można wytłumaczyć kształt greckiego języka indoeuropejskiego, użytkowanego głównie przez przybyłe do środowiska europejskiego na Bałkanach populacje haplogrupy E1b1b1 o genezie afrykańskiej; ciekawa jest wersja tego języka, bo bliska indoirańskiemu, ale bez satemizacji. Podobnie język Albańczyków, wyróżniających się głównie haplogrupą R1b1b2, jest satemowy, co jest zapewne spowodowane bardziej pierwotnym osadnictwem słowiańskim w tym rejonie i aktualnym otoczeniem.

         Interesujące jest, że język siostrzanej względem R1 haplogrupy R2 w południowych Indiach, drawidyjski, jest uważany za pokrewny językom indoeuropejskim w ramach tzw. grupy języków nostratyckich (zob. obraz wyżej). Bardziej dogłębne badania mogłyby prajęzyków ludności haplogrupy R2 (w Azji Centralnej i w Indiach) mogłyby okazać sie pożyteczne w tej kwestii.

            W każdym razie wraz z oddaleniem się od siebie tych dwóch populacji, dryfowały także i ich języki, różnicując się wolniej wśród grupy wschodnioeuropejskiej R1a, a bardziej intensywnie wśród zachodnioeuropejskiej grupy R1b, co było uzależnione zwłaszcza od bardzo zróżnicowanych warunków życia. Duży wpływ na późniejszy kształt języków południowych, zachodnich i północnych w Europie miały bliskie kontakty i mieszanie się ludności słowiańskiej R1a1 i celtyckiej R1b1b2 z wcześniejszą, tzw. staroeuropejską,  czyli z populacjami weneckimi haplogrupy I (I1 i I2). W południowej Skandynawii doprowadziło to do kreolizacji języków i powstania języka pragermańskiego. Zapewne też znaczny był wpływ tzw. Staroeuropejczyków na pozostałe języki grupy celtyckiej czy italskiej. A jaki wpływ mieli nosiciele dynarskiej haplogrupy I2a2 na kształt języków słowiańskich? Podobnie można by śledzić wpływ języków nieindoeuropejskich populacji bliskowschodnich J1 i J2, kaukaskiej G2a i północno-wschodnioafrykańskiej E, które do Europy, zwłaszcza południowej, napływały w mezolicie lub na początku neolitu (zob. niżej).  
      Także w populacji indyjskich Ariów, liczącej dziś około 100 milionów ludzi z haplotypem słowiańskim R1a1a (16% społeczeństwa Indii), powstały nowe, daleko idące modyfikacje językowe prasłowiańsko-praindoirańskie. W tym języku, zwanym sanskrytem wedyjskim, ułożono  przed trzema tysiącami lat w Pendżabie święte hymny Rygwedy, wzywające bogów do udzielenia pomocy wojowniczym Ariom w walce z lokalnymi wrogami (zapewne plemionami drawidyjskimi). W tych tekstach, wiernie przekazywanych ustnie od tysiącleci do czasu ich spisania około XIV w. po Chr., wyczuwa się reminiscencję dokonanego przez Ariów podboju. Populacja R1a1a w Indiach była najprawdopodobniej twórcą także systemu kastowego; w najwyższej kaście, wśród braminów, występują oni do około 72%!
         Postscriptum o teorii Dawida Anthony w książce: Koń, koło i język, zob. Dyskusja n.12 
         Zob. także o problemie, która haplogrupa jest cechą Indoeuropejczyków Dyskusja n.14.

         (Nienaukowa więc, krzywdząca dla innych ludów europejskich, a zarazem  bardzo szkodliwa dla szacunku Polaków w Europie, jest teza, szerzona na niektórych portalach www. o tożsamości Indoeuropejczyków tylko ze Słowianami, wywyższanie języka i kultury Słowian, ich siły i rzekomej wojowniczości, z wyraźną nutką szowinizmu i pogardy dla innych narodów, które rzekomo tylko dzięki Słowianom stały się indoeuropejskie. Podobne głosy odzywają sie i w niektórych środowiskach nacjonalistów Rosji czy Ukrainy. Jest to próba zastąpienia głupiego przedwojennego pangermanizmu niemieckiego równie głupim i niebezpiecznym panslawizmem genetycznym).
 

9.
Nieindoeuropejskie haplogrupy i poPulacje w Europie,
zwłaszcza przedindo-europejscy Wenetowie / Wenedowie

         Kiedy indoeuropejskie populacje R1a i R1b zaczęły w polodowcowym holocenie, czyli po ociepleniu klimatu, w neolicie lub epoce brązu zasiedlać Europę, zastały tu zapewne bardzo rzadkie osadnictwo ludności starszej, przed-indoeuropejskiej, która przeżyła okres wielkiego zlodowacenia. Pod względem Y-DNA to haplogrupa I (I1 i I2).
         Tak więc pod względem pochodzenia ojcowskiego ludność Europy nie jest zupełnie jednolita.  Populacje indoeuropejskich haplogrup: słowiańskich R1a i celtyckich R1b stanowią około 70 procent Europejczyków.  20 procent to prawie jedyna przedindoeuropejska haplogrupa  I (I1 i I2), czyli prawdopodobnie jacyś "Wenetowie".
         Pozostałe 10 procent to zwłaszcza bliskowschodnie J1 i J2, północnoafrykańsko-egejska E, północnosyberyjska i ugrofińska N, małoazjatycka G i hinduska/cygańska H. W szczegółach wygląda to tak.

          1. HAPLOGRUPA I (I1 i I2) czyli przed-indoeuropejscy Enetowie/Wenetowie/Wenedowie(?).
Ważna publikacja: A.Klosow, Gaplogruppa I, Wiestnik Rossijskoj Akademii DNK-genealogii, 3/1 2010 (s. 96-158)

           http--www.lulu.com-items-volume_67-8049000-8049755-2-print-8049755.pdf, str. 96-158.
         http://www.familytreedna.com/public/I2aHapGroup/default.aspx?section=yresults
         (mapka części populacji haplogrupy I1 i I2 w FalilyTreeDNA)

         Między 48.000-40.000 lat temu pojawiła się w Europie pierwsza populacja z gatunku homo sapiens-sapiens ("człowiek współczesny").  Był to tzw. "człowiek kromanioński" (Zachodznia Francja), albo "człowiek bohunicki", zidentyfikowany w miejscowości Bohunice k.Brna (Czechy) oraz w kilku miejscowościach Europy Południowej (Włochy), Środkowej (Bułgaria, Morawy i Polska-Dzierżysław) i Wschodniej (Ukraina i Rosja), np. "człowiek z Kostienek nad Donem, 30000 lat. Nie znaleziono dotąd ich wyrobów-narzędzi, ale np. przez porównanie z  człowiekiem z Ahmarian (Turcja) uznano bohunicjan za ludzi współczesnych, ich kulturę materialną określono jako proto-oryniacką, a jako ojczyznę ich pochodzenia uznano Bliski Wschód. Z powodu wystąpienie około 40.000 lat temu zjawiska "zdarzenie Heinricha4", spowodowanego chyba wulkanicznym Ignimbrite, którego skutkiem było gwałtowne, trwające kilkaset lat zanieczyszczenie i oziębienie atmosfery, człowiek bohunicki mógł prawie całkowicie wyginąć.

         Po tym zdarzeniu, około 38.000 lat temu pojawia się już człowiek "klasycznej" kultury oryniackiej. Kultura ta znana jest w całej Europie 35.000-29.000 lat temu, także w Polsce, np. w jaskini w Obłazowej koło Nowego Targu (zob. Dyskusja n.13). W sumie to około 20% mieszkańców Europy.
         Pod względem genetycznym człowiek oryniacki odznaczał się prawdopodobnie haplogrupą IJ, powstałą w Mezopotamii, około 50000 lat temu. Stamtąd, według przypuszczeń A.Klosowa, poprzez Kaukaz dostał się na ziemie nad Wołgą i Donem. Jego śladem może być tzw. człowiek z Kostienek (z około 30.000 lat). Ale nie istnieje ta mutacja do dziś, gdyż jej populacja mogła wyginąć w czasie ostatniego wielkiego zlodowacenia (MGL, od około 20.000 lat temu). Natomiast pozostała po niej synowska populacja z haplogrupą I (M170) oraz jej podgrupy I1 (M253) i I2 (P37.2). Wyłoniły się one już przed okresem wielkiego zlodowacenia, 30.000-20.000 lat temu.
           Językowo były to populacje staroeuropejskie, przed-indoeuropejskie. Zapewne one zapoczątkowały i rozwijały od około 28.000 do 22.000 kulturę grawecką (znaną także z jaskini Obłazowej), oraz młodsze jej pochodne, np. polodowcową kulturę magdaleńską, spotykaną także w kilku regionach Polski Południowej.  Zapewne ta haplogrupa I, rozproszona po Europie w kilku genetycznych podgrupach, tworzyła populacje, zwane w starożytności i średniowieczu Enetowie/Wenetowie/ Wenedowie (nie mieszać z Wenecjanami!); zob. Dyskusja n.3). 

Przedindoeuropejska haplogrupa I i jej podgrupy w Europie, wg. Chiaroni et al. 2009 1. Skandynawia, Niemcy, Nadrenia:     to  germańskie hg. I1 (M253) i I2b1 (M223). 2. Sardynia, Płw. Iberyjski, Irlandia: to hg I2a1 (M26). 3. Chorwacja i Ukraina:     to dynarska, słowiańska hg I2a2 (M423).

         A) Haplogrupa I1, czyli głównie "Wenetowie/Wenedowie" germańscy.
         Z ojcowskiej haplogrupy I gdzieś na południu Europy około 22.000 lat temu, a więc jeszcze przed LGM, wyłoniła się w drodze mutacji M253 haplogrupa I1 (i-jeden); jej populacja przetrwała zlodowacenie zapewne na Ruskiej Równinie lub w Akwitanii (południowo-zachodnia Francja). Czas jej rozwoju i ekspansji przypada na drugie tysiąclecie p.n.e. Rozprzestrzeniła sie ona później na północ ku Finlandii i na południe - ku Jutlandii i północnym Niemcom. Dziś w Szwecji stanowi 42% ludności, w Norwegii 36%, Islandii 33%, Danii 30%, Finlandii 28%, a w Niemczech ponad 20%.
          Udało sie ustalić tzw. pierwszych przodków poszczególnych populacji haplogrupy I1. Wspólny przodek haplogrupy I1 w Anglii, Irlandii i Szkocji żył około 1425 p.n.e; w Skandynawii - 1375; w Europie kontynentalnej od Hiszpanii do Słowacji - 1425; we Europie Wschodniej łącznie z Polską - 1225; tak samo w Niemczech; Bliski Wschód - 1475 p.n.e. Ekspansja tej haplogrupy czasowo kojarzy się więc  z ekspansją słowiańskiej haplogrupy R1a1a.
         Tu dygresja o powstaniu Germanów. Choć haplogrupa I1 pojawiła się w Skandynawii wcześniej, tworząc tam wielkie starożytne kultury przedneolityczne, to jednak około 1300-1400 lat p.n.e. na Półwyspie Skandynawskim przebywała ich bardzo mała wspólnota. Jeden bowiem mężczyzna tej haplogrupy około 1375 p.n.e. dał tam początek wszystkim późniejszym populacjom nordyckim tej haplogrupy. Nieco później pojawiło się tam także i plemię "słowiańskie" z hg R1a1, oraz "północno-zachodni oddział" I2b1 (M223), a w ramach migracji z celtyckiej kultury Hallstatt pod Alpami ok. 700 p.n.e. dotarły tam plemiona haplogrupy R1b1b2. I właśnie z tych trzech grup: I1+I2b1, R1b1b2 i R1a1a na styku Skandynawii i północnych Niemiec powstali Germanowie. Dziś wśród nich około 40% to haplogrupa I1+I2b, około 40% - R1b1b2 i około 20% - R1a1a. Tak więc rasistowskie myślenie niektórych dawnych Niemców o czystości rasowej Germanów zostało przez dzisiejszą genealogię genetyczną zupełnie skompromitowane.

Populacja hg I główne podgrupy

Na lewo: Przedindoeuropejska haplogrupa I i jej główne podgrupy.  Na prawo: Podgrupa bałkańskosłowiańska I2a2-M423, w dzisiejszym jej zagęszczeniu: Bałkany Zachodnie (Bośnia-Hercegowina) - miejsce genezy - do 75% (mapy z Wikipedii)

B) Haplogrupa I2, I2a1, I2a2 - głównie "Wenetowie/Wenedowie" słowiańscy.
         W populacji hg I po mutacji M438, około 21.000 lat temu, a więc także przed ostatnim zlodowaceniem,  wyłoniła się haplogrupa I2. a z niej,
         Powstała w niej około 20.000  podgrupa I2a1 (M423), która w swoim czasie, wraz ze Słowianami (R1a1a), zdominowała niektóre rejony bałkańskie i środkowo-wschodniej Europy: Chorwacja 42%, Bułgaria 33%, Serbia 27%, Rumunia 17%, Węgry15%, Białoruś 25%, Ukraina 12%. pd.-zach. Rosja 11%, Polska 10%, Słowacja 10%). Nic dziwnego, że w starożytności niektórzy autorzy nie umieli rozróżnić między rdzennymi Słowianami (R1a1) a zeslawizowanymi Wenetami (I1a2); już wtedy obie populacje tworzyły jakby jeden etnos.  To zapewne ci Wenetowie tworzyli najstarsze kultury archeologiczne na stepowych terenach Ukrainy i południowej Rosji, np. kurhanową czy ceramiki sznurowej, zanim nie dołączyła do niej młodsza, przybyła z zachodnich Bałkanów czy już znad Dunaju populacja słowiańska R1a1.
         Udało się ustalić pierwszych wspólnych przodków dla poszczególnych populacji Haplogrupy I2. Okazała się ona bardziej niż hg. I1 odporna na przeciwności życia w tamtym czasie. I tak: w Anglii wspólny przodek wszystkich populacji I2 żył 13000 p.n.e.; W Irlandii 14200 p.n.e.; w Szkocji 14800 p.n.e.; w Skandynawii 13000 p.n.e.; Europa kontynentalna od Hiszpanii do Słowacji 1425 p.n.e.; Niemcy 9675 p.n.e.; Europa Wschodnia łącznie z Polską 14200 p.n.e..
         Tu dygresja o powstaniu Rusi. W ruskich Latopisach napisano: "Przyszli Waregowie. Nazywali się Ruś... Mieli język ruski i słowiański". W XVIII w. dopisano z fantazji, że Waregowie przyszli zza morza i byli Normanami. Faktycznie to chodziło raczej o plemiona Rugów/Rusów, żyjących wśród Słowian co najmniej od II w. w pasie miedzy Bałtykiem a Morzem Czarnym i zmagających sie z naporem germańskich Gotów. Ich genetyczne haplolgrupy to I1 (populacja bałtycko-skandynawska) oraz I2a2 (populacja południowosłowiańska). Ogólnie wśród dzisiejszych "Ruskich" hg I2a1 to 15%, a I1 - 6,5% ludności, żyjących obok obok R1a1a - 48% i N1c - 14%. Zapewne z hg I1 był Ruryk, Olga, Włodzimierz  i inni protoplaści Rusi kijowskiej i nowogrodzkiej.
Zob. o tym: Klosow, Haplotypy południowych i bałtyjskich ruskich Słowian: cztery plemiona? w: Proceedings... t. II/5 (2009), s. 801-815 (por. A. Klosow).

         Dygresja o powstaniu Bałtów. Uważa się, że etnos i język Bałtów (czyli zwłaszcza Prusów, Litwinów i Łotyszy) wydzieliły się ze słowiańskich, o czym świadczą niektóre wspólne innowacje językowe bałto-słowiańskie,  i to najpóźniej około 1000 lat przed Chr. Dziś w rejonie Prabałtów spotykamy słowiańską haplogrupę R1a1a około 40% i przed-indoeuropejskie: bałtycko-skandynawską I1 i bałkańską I2a2, razem około 6% (Białoruś 25% I2a2). Można więc uważać, że haplogrupy I1 i I2 (Wenetowie bałtyccy) uczestniczyły w tym regionie w ewolucji słowiańskiego języka i wydzieleniu się jego formy bałtyckiej (por. A.Klosov).

         Haplogrupie I2a1 (M423), obok hg E1b1b1a2 (V-13), genetycy przypisują upowszechnianie rolnictwa, przynajmniej w południowo-wschodniej Europie, przejętego w okolicach wschodniego wybrzeża Adriatyku od przybyłej z Anatolii haplogrupy J2b2 (M241). Zob. Dyskusja n.11.

         Natomiast jej siostrzana podgrupa I2a2 (M26), wyłoniona około 19.000 lat temu, zdominowała Sardynię (39%) oraz nielicznie przetrwała na północnym zachodzie Europy (Kraj Basków, Bretonia, Anglia, Irlandia). Populacjom haplogrup I1, I2a2 i R1a1a można by przypisać dzieła kultury megalitów (kamiennych kręgów), w tym słynnego Stonehenge w Anglii z około 2800 lat przed Chr.

         UWAGA! Obok Wenetów/Wenedów, stanowiących od starożytności wspólne etnosy z Germanami lub Słowianami, naukowa literatura wymienia także Wenetów iliryjskich na ziemiach północnej Italii (IX w. przed Chr.), później uległych romanizacji, oraz Wenetów Celtyckich, których etnonimy zostały zanotowane w Alpach Szwajcarskich, w Zachodniej Francji i w Walii.  Dopatrzyć  się ich można także pod nazwą "Enetoi" u Homera  jako uczestników wojny trojańskiej  w Azji Mniejszej przed 1200 r. przed Chr. i osadników nad Dolnym Padem we Włoszech, a później - w Eneidzie Wergiliusza (por. G. Jagodziński: Zagadkowy lud - Wenetowie; por. w Wikipedia)

         2. HAPLOGRUPA J1 i J2, pierwotnie bliskowschodnie.
         Europejskie haplogrupy J1 i J2 są pochodzenia bliskowschodniego. Hg J1 w największym procencie występuje wśród Arabów, Żydów i Turków. Natomiast J2 jest dość powszechna w Europie południowej i południowo-wschodniej, zwłaszcza w rejonie Grecji  (Turcja 33%, Kreta 32%, Albania 28%, Grecja 27%, Rumunia 24%, Italia 20%). Zapewne ona przybliżyła Europie elementy kultury fenickiej.
         Głównie populacji podgrupy J2b2 (M241) zawdzięczamy przyniesienie rolnictwa z Anatolii do Europy na początku neolitu, około 7500 lat temu. Zaś do jego przejęcia i upowszechniania (m.in. w kulturze LBK) po Europie przyczyniły sie E1b1b1a2 i I2a2 (Battaglia et al. 2009) oraz na pewno populacje obydwu haplogrup R1a.

         3. HAPLOGRUPA E1b1b1a, afrykańsko-fenicka, oraz E1b1b1a2 (południowoeuropejska).
         Północno-wschodnia afrykańska populacja haplogrupy E, bardzo stara, bo powstała ok. 52.000 lat temu i żyjąca głównie w północno-wschodniej i północnej Afryce (zwł. Egipt i Etiopia), przybyła głównie przez małoazjatycką Anatolię do Grecji jako Fenicjanie, w okresie przedrolniczym, z Azji Mniejszej około 8000 lat przed Chr. Występuje zwłaszcza na południowych wybrzeżach Europy jako haplogrupa E1b1b1a (M78). Z niej, już na terenie Europy, wyłoniła się rdzennie europejska haplogrupa E1b1b1a2 (V-13). Populacje E znajdują się: Grecja 27%, Serbia 24%, Albania 22%, Portugalia 17%, Bułgaria 12%, Włochy 11%, Słowacja 11%. Zapewne ona przyniosła do Europy kulturę znad Nilu.
         Haplogrupie E1b1b1a2 (V-13) przypisuje się, obok hg I2a2 (M423), przypisuje się upowszechnienie na Wybrzeżach Śródziemnomorskich rolnictwa, przejętego od przybyłej z Azji Mniejszej hg J2b2 (M241)

         4. HAPLOGRYPA N1c i N1b, ugrofińskie.
         Północnosyberyjskie i uralsko-fińskie populacje to haplogrupa N (na drzewie genealogicznym hg N to jakby daleka kuzynka haplogrupy R). Haplogrupa N wyłoniła się we wschodnich Chinach około 12.000 lat temu, a jej podgrupy przez rejon Ałtaju dotarły do ziem Syberii podbiegunowej, a stąd około 6-7 tysięcy lat temu (AK) do północnowschodniej Europy.  Licznie reprezentowana podgrupa N1c (M46/Tat) datowana jest na około 1500 lat przed Chr., głównie w północnowschodnich rejonach Europy od Uralu i górnej Wołgi po północną Skandynawię (Suomi-Lapończycy). I tak: Finlandia 58%, Litwa 42%, Łotwa 38%, Estonia 34%, Rosja 23%, a wśród Węgrów - tylko 1% (co ujawnia, że w zdobyciu ziem słowiańskich nad Dunajem w końcu IX w. uczestniczył tylko niewielki oddział rdzennych Madziarów). Daleko mniej liczna występuje wśród nich także siostrzana haplogrupa N1b (M43).

         5. HAPLOGRUPA G2a, pierwotnie kaukaska.
         Sporadycznie i w niewielkiej liczbie występuje w Europie ludność haplogrupy G2a. Przybyła ona z Azji Mniejszej, głównie może z populacji Ormian (tam około 30-40%) i sąsiednich populacji oraz Turcji (kilkanaście procent). W znacznym procencie zaludniają dziś Sardynię (15%). Poniżej 10% zaludniają Szwajcarię, Austrię, południowe Niemcy i Czechy. Nie jest wyjaśniona obecność i rola tej populacji w Europie. Prawdopodobnie upowszechniali oni wyroby z miedzi w Europie w okresie wczesnego neolitu i przed epoką brązu, czyli około 4000 lat przed Chr.

         6. HAPLOGRUPA H1a, hindusko-cygańska.
         Kilka innych pozostałych nieindoeuropejskich haplogrup w Europie, bardzo rzadkich, ma tu pochodzenie raczej współczesne. Najliczniejsza z nich to głównie pochodząca z Indii (Pendżab) haplogrupa H, którą odznaczają się europejscy Cyganie i pokrewne im plemiona (np. Romowie). Ich przybycie do Europy datowane jest na około IX wiek. Ich język należy jednak do grupy indoirańskiej z półwyspu Indyjskiego.
Rys. 6

         Powyższe haplogrupy, choć genetycznie nieindoeuropejskie, w znacznej mierze przyczyniły się nie tylko do powstania dzisiejszego kształtu języków indoeuropejskich w Europie, ale także całego bogactwa kultury duchowej i materialnej Europy, każda z nich w swoim zakresie i według własnych możliwości populacyjnych i czasowych.
 

10.

DNA MITOCHONDRIALNE WSKAZUJe MATCZYNE POCHODZENIE CZŁOWIEKA

         DNA mitochondrialne, czyli mtDNA, to materiał genetyczny znajdujący się w rejonie pozajądrowym komórek. Białka kodowane przez mtDNA to część białek łańcucha oddechowego (regulują energetykę komórki i całego organizmu).

         DNA mitochondrialne są wykorzystywane w genealogii genetycznej i medycynie sądowej. Służą do tego niekodujące fragmenty (regiony) genomu mitochondrialnego o wysokim zróżnicowaniu i zmienności u poszczególnych ludzi.
         Szybkozmienny region HVR1 obejmuje sekwencję 16001-16568, a region HVR2 - sekwencję 001-574.
         Porównanie DNA mitochondriów pochodzących od ludzi, wywodzących się z różnych grup etnicznych, pozwoliło na obliczenie, kiedy żyła tzw. Ewa mitochondrialna - kobieta, od której wywodzą się wszyscy współcześni ludzie, a właściwie ich genom mitochondrialny. Oto niżej (z Wikipedii) mapa mutacji i migracji haplogrup mtDNA od mitochondrialnej Ewy z Afryki na resztę świata.
         Haplogrupa N i liczne jej podgrupy znajdują się głównie w rejonie Kaukazu i w Europie; zapewne one uczestniczyły w powstaniu ludzkiej rasy kaukaskiej, europidalnej, białej.

         Natomiast haplogrupa M i jej podgrupy - upowszechniły się na pozostałych kontynentach (poza Afryką).

         Na poniższej, ogólnoświatowej mapie brak wytworzonej z haplogrupy N i w jej regionie, a niedawno odkrytej, haplogrupy mtR (zob. wyżej!), od której wywodzą się wszystkie podgrupy europejskie, w tym ważna europejska haplogrupa H. Obejmuje ona w ponad 20 podgrupach około 40% ludności europejskiej i polskiej, w tym także rodzinnej podgrupy H-14a Katarzyny Iwan Szlagowej z Łukowicy.

         MtDNA przekazywane jest zarówno synom, jak i córkom, ale tylko przez matki. Dlatego służą do rozpoznania tylko matczynego pochodzenia, zarówno mężczyzn, jak i kobiet; podczas gdy Y-DNA  służy poznaniu tylko ojcowskiego pochodzenia, i tylko mężczyzn. MtDNA ułatwiają też rozpoznanie tras dawnych migracji rodów i plemion, choć nie tak wyraziście, jak męskie Y-DNA; mężczyźni bowiem ściślej tkwili w swoich pierwotnych grupach rodowych i  plemiennych.
         Np. mtDNA-H5 i H7, stwierdzane w rejonie Kaukazu, wzdłuż Dunaju i pod Alpami, migrowało z męską Y-hg. R1b. Podobnie mt-U3, stwierdzane wokół Morza Czarnego oraz mt-J, rozpowszechnione pierwotnie w Azji Środkowej i wokół mórz Kaspijskiego i Czarnego.  Haplogrupie Y-R1a towarzyszyło głównie mt-U4, bardziej popularne  w rejonie Tadżykistanu i Pakistanu, w Azji Środkowej oraz w Europie Wschodniej. Pochodząca z Afryki północno-wschodniej mt-T, stwierdzana jest w rejonie Morza Egejskiego i Europie Wschodniej; z  populacjami Y-R1a można łączyć też mt-U3 i mt-J (towarzyszące jednak głownie Y-hg. R1b). Mt-H13 (i mniej H2) łączy Kaukaz i Sardynię, podobnie jak męska Y-G2a. Mt-H1, H3, V i U5 zdradzają paleolityczne i mezolityczne towarzystwo łowców-zbieraczy (Y-hg. I); także mt-J1 występuje przy germańskich populacjach hg. I. Mt-K1a towarzyszy głównie męskim J, T i E1b1b.
         Ponieważ mitochondrialne DNA łatwiej niż Y-DNA trwają niezniszczalnie w szczątkach kopalnych, mogą ułatwić identyfikację oraz stwierdzenie ciągłości między człowiekiem paleolitycznym a dzisiejszym, np. człowiek z Kostienek (nad Donem w Rosji), z około 30.000 lat temu, odznaczał się haplogrupą U2; mtDNA kromaniońskiego człowieka z Paglicci Cave (Włochy), z około 28.000 lat temu, ujawniło jednoznaczną różnicę  względem neandertalczyka, a tożsamość z dzisiejszymi typami HV lub U.

      Genetycy starają się też ustalić haplogrupy, wyróżniające populacje słowiańskie w Europie; zob. np.:
1) Grzybowski et al. 2007: Complex interactions of the Eastern and Western Slavic populations with other European groups as revealed by mitochondrial DNA analysis.
2) Malyarchuk et al. 2008: Mitochondrial DNA Phylogeny in Eastern and Western Slavs.
3) Malyarchuk et al. 2010: The Peopling of Europe from the Mitochondrial Haplogroup U5 Perspective

         Ilustracją obecności poszczególnych haplogrup mtDNA na polskiej ziemi są rezultaty analiz w ramach polskiego programu/projektu Family Tree DNA, który administruje L. Mayka (tablica może otwierać się powoli, podobnie jak tam dołączona mapa).

Polskie mtDNA w testach FTDNA Kolory pin. wskazują na haplogrupy mtDNA. Oto przybliżone ilości w poszczególnych haplogrupach: C-10, D-3, H-200, I-10, J-60, K-60, L-10, N-20, R-10, T-50, U-70, V-20, W-20, X-20. Razem 563.

         W sumie,  inaczej niż ojcowski rodowód, matczyny rodowód Polek i Polaków przeważnie nie różni się od pozostałych krajów Europy (zob. na tablicy Eupedii). Wyraźne różnice zachodzą natomiast w stosunku do ludności krajów Azji i Afryki, jak wskazuje mapa migracji.
         Zob. najnowsze opracowanie datowania mitochondrialnych haplogrup: Soares et al. 2009.
         Zob. tenże, tablica datowania, Supplemental data: An Improved Human Mitochondrial Molecular Clocka.
         Zob. praktyczne zastosowanie genealogii mtDNA na rodzinnej stronie: Szlagowie.
 

11.
LITERATURA I LINKI INTERNETOWE

         Specjalistyczna literatura naukowa dla genealogii genetycznej nie jest łatwo dostępna w Polsce. Pozostaje nam korzystać raczej tylko z literatury zagranicznej - amerykańskiej, zachodnioeuropejskiej i rosyjskiej, częściowo tylko dostępnej w internecie. Zwłaszcza publikacje rosyjskojęzyczne, wyspecjalizowane w dziedzinie genealogii Y-DNA,   w  są bardzo wartościowe.
         Baza materiałowa w pracowniach naukowych genealogii genetycznej szybko się powiększa (każdy z nas może oddać swoją próbkę do badania np. w Family Tree DNA i otrzyma wynik!).  Zmieniają się metody badań; ich wyniki wzbogacają się z tygodnia na tydzień. Zmienia się także terminologia naukowa. Zdezaktualizowały się już się niektóre wstępne konstatacje genetyki i coraz bardziej precyzyjne są jej nowe interpretacje, a także datowanie. Genealogia genetyczna (także geno-geografia) dzisiejszej ludzkości i archeogenetyka dawnej liczy sobie przecież dopiero kilka lat.
         Powyższy artykuł wymaga więc korzystania z najnowszych publikacji, a nawet z materiałów dopiero przygotowanych do druku. Dlatego i tekst powyższego artykułu będzie jeszcze  chyba wiele razy zmieniany...  P.T. Czytelnicy na pewno wykażą zrozumienie i wybaczą!
         O najnowszych wartościowych publikacjach informacje będą podawane na stronie Wieści.

          
 12.
UWAGI

         a) Dlaczego tak szczegółowo, jak na internetowe zwyczaje, z podaniem podstawowej terminologii i literatury, przedstawiam ten temat?
         Dlatego, że dla mnie i wielu z nas bardzo ważne jest pytanie: Jaka jest nasza genealogia - skąd jesteśmy, co nas łączy lub dzieli, jaka jest nasza przeszłość, dlaczego nie możemy się jej wyrzekać, a wreszcie dlaczego nie powinniśmy pogardzać swoją słowiańskością i polskością!
         Genealogia Y-chromosomowa (Y-DNA) bardzo służy historii, poznaniu genezy pierwotnych ludzkich plemion, większych populacji i narodów oraz ich przemieszczaniu się po Ziemi. Ułatwia poznanie wydzielonych męskich rodów i w ogóle rodzin, które nas wydały na świat, do których należymy i wobec których mamy obowiązki - nie tylko wdzięczności! Zdecydowanie pomaga określić twórców archeologicznych kultur, ujawnianych w pracach wykopaliskowych.
          Ma to szczególne znaczenie prestiżowe dla Słowian. Rzekome późne wyłonienie się etnosu słowiańskiego (przypominam: gr. "etnos" to rój, stado, plemię, a nie sama kultura!) bywało nieprzychylnie dla Słowian interpretowane. Do tego przyczyniło sie także i nazewnictwo. Mianowicie, ponieważ we wczesnym średniowieczu Słowianie bywali przez kupców arabskich i żydowskich sprzedawani na rynkach Europy jako niewolnicy, od etnonimu Słowianin, łac. Sclavus, utworzono około X w. łacińskie słowo "sclavus", oznaczające niewolnika, sługę, a także w ogóle człowieka gnuśnego. I to określenie w rozmaitej formie (np. sclave slave, esclave, slav...) przedostało się do innych języków zachodnich. Niekiedy niestety wpływa ono na opinię o ludach słowiańskich i na sposób traktowania Słowian przez zachodnich Europejczyków.

         b) Rozpoznawanie swojego cennego rodowodu w ojcowskim Y-DNA czy macierzyńskim mtDNA i wydzielanie krewniaczych haplogrup ludzkich nie oznacza tworzenia jakiegoś nowego rasizmu, tym razem genetycznego, na miejsce dotychczasowego, opartego zasadniczo tylko na zewnętrznym wyglądzie człowieka. Genealogia Y-DNA czy mt-DNA umożliwia zidentyfikowanie i umieszczenie osób czy rodu na ojcowskim czy macierzyńskim drzewie genealogicznym ludzkości i ustalenie czasu wyodrębnienia się, co w sumie już daje wielkie poczucie zakorzenia i wspólnoty, ale to dopiero ułamek prawdy o pochodzeniu konkretnej osoby.
         Bowiem oprócz niewielkiego chromosomu płciowego Y-DNA lub mitochondrialnego mtDNA posiadamy daleko większe 22 inne pary chromosomów, tzw. autosomalnych, i ponad trzydzieści tysięcy innych genów kodujących. Przekazywane są one zarówno przez ojca, jak i przez matkę, i zarówno synom, jak i córkom. One kształtują podstawowe funkcje organizmu, a także kolor skóry, oczu, czy inne nawet bardzo drugorzędne drobiazgi.   W ten sposób każdy dzisiejszy człowiek ma pozostałe chromosomy i geny nie tylko od około 8.000 swoich dotychczasowych przodków w linii prostej aż do Adama i Ewy, ale także, jak obliczyli antropologowie, od około 80.000 innych przodków z bardzo rozbudowanych linii bocznych.
         Świadomość tego, że nosimy w sobie materiał genetyczny tylu, z rozmaitych haplogrup i ras przodków, powinna - niezależnie od ustalonej haplogrupy Y-DNA lub mt-DNA - chronić od rozmaitych ideologii rasistowskich i  pozytywnie wpływać na poczucie braterstwa z wszystkimi istotami ludzkimi. Genetyka antropologiczna już poszukuje w autosomach, czyli chromosomach pozapłciowych, owych mutacji "rasowych", czyli kształtujących odrębny wygląd i cechy fizyczne poszczególnych grup ludzkich oraz ustala na mapach świata  trasy "migracji" dziedziczonych genów, tak jak już od dawna czyni to genetyka medyczna, identyfikująca obciążone chorobami dziedzicznymi osoby i populacje.
         c) Ponieważ wraz z odkrywaniem nowych mutacji w SNP zmienia się klasyfikacja haplogrup na drzewie genealogicznym, jak ostatnio zmieniono R1a1 na R1a1a i R1a1a7 i inne, a nadto stale napływają nowe etniczne i geograficzne ustalenia co do poszczególnych populacji,  dlatego co pewien czas może zajść potrzeba dokonania poprawek w tym artykule; mogą też powstać niezgodności z poprzednimi tekstami i cytowanymi pracami. Trzeba też śledzić zmiany w terminologii, nazewnictwa i symboli haplogrup. Np. dla uproszczenia umownie podaje się krótszą nazwę haplogrupy ojcowskiej zamiast wszystkich synowskich, np. ojcowską R1b zamiast kilkudziesięciu haplogrup potomnych, ze skomplikowanymi ich określeniami; albo R1b1b2 dla określenia wszystkich europejskich jej podgrup. Niekiedy podaje się tylko krótsze określenie mutacji, zamiast dłuższego określenia odpowiedniej haplogrupy - miejsca na drzewie genealogicznym, np. R-M458 zamiast R1a1a7 albo R-U152 zamiast R1b1b2a1a2d -  alpejskich i italskich Celtów. Nadto w literaturze, niekiedy niekonsekwentnie, dodaje się gwiazdkę, np. R1a*, dla określenia, że nie bierze się pod uwagę jej podgrup.

*   *   * 

14.
 DYSKUSJA →

         Otwórz i zobacz - na nowej stronie.
         Przekaż krótką wypowiedź pisemną, uwagi lub sprostowanie; skorzystamy!

15.
WIEŚCI GENEALOGII Y/mt-DNA

16.
Jak zbadać swoje Y-DNA i mtDNA

X.
REJESTR ZMIAN NA TEJ STRONIE
          Strona opublikowana 21.03.2009 i jest często aktualizowana.

Zobacz: Forum dyskusyjne na portalu HistMag: Genetyka w służbie historii