|
|
1. Położenie
Miejscowość WYTRZYSZCZKA należy do gminy
Czchów, w powiecie brzeskim.
Pod
względem kościelnym należy do parafii Tropie;
dekanat Czchów. Odległość do kościoła 1-4 km.
Położona jest przy drodze krajowej nr 75, na trasie Brzesko-Nowy Sącz, biegnącej
tu wzdłuż brzegu Jeziora Czchowskiego, w odległości po 25 km zarówno od Brzeska,
jak i od Nowego Sącza.
Od wschodu granicą jest brzeg Jeziora Czchowskiego na Dunajcu, od północy
graniczy z wioską o nazwie Będzieszyna, od zachodu z
wsiami Iwkowa i Połom Mały, a od południa - Witowice
Dolne.
Położenie Wytrzyszczki i dostęp drogowy
zobacz na mapie
Aby poznać dostęp drogowy,
użyj odpowiednich kierunkowskazów W,
N,
E i
S.
Aby poznać węższą lub szerszą okolicę, zaznacz na podziałce odpowiednią liczbę.
 |
Wytrzyszczka
Widok spod szczytu Głowacza na fragment wsi,
Jezioro Czchowskie z zaporą oraz - po prawej - wzgórza Chabaliny
między Tropiem a jeziorem.
(Zdjęcie ze strony www.czchow.pl ) |
2. Topografia
Wytrzyszczka jest wioską górzystą. Najniższym jej
punktem jest poziom Jeziora Czchowskiego, 233 m n.p.m., a najwyższym - góra
Głowacz, 410 m n.p.m.
oraz nienazwanej góry nad Zalesiem, 411 m n.p.m.
Część południowa, Zalesie, jest oddzielona od reszty wsi Granicznikiem,
wypływającym spod szczytu Machulca (480 m n.p.m.), w dolnym
biegu zwanym także Iwkowskim lub Czarnym Potokiem, wpływającym do Dunajca u podnóża zamku Tropsztyn.
Ze wschodniego zbocza Głowacza w Wytrzyszczce - wspaniały widok na jezioro i
zaporę wodną w Czchowie, romański kościół w Tropiu
i dolinę Dunajca! Z zachodniego - widok na rozległą
dolinę Iwkowej. Zobacz:
Parafia Iwkowa.
Z pól przysiółka Zalesie w Wytrzyszczce - uroczy widok na dolinę i kościół w Tropiu.
3. Nazwy: Wytrzyszczka, Parkoszówka, Zawrót (Zawrocie), Tropie i Tropsztyn.
a)
Najdawniejsze zapisy dziwnej nazwy
Wytrzyszczka tej wsi występują jakby w trzech formach: Wytrzyska, Wytrzeszczka (Wyczeszczka)
i Wytrzyszczka. Na ich podstawie nie udało się dotąd nauce ustalić pochodzenia
ani znaczenia tej trudnej do wymówienia i napisania nazwy. Można ją łączyć ze słowami:
tryskać,
trzeszczeć lub wytrzeszczać (np. oczy). Wyraża ona może jakieś
cechy lub
obyczaje ludzi, albo ukształtowanie lub wygląd terenu. Najdawniejszy
zachowany zapis nazwy Wytrzyszczka pochodzi z roku
1420.
b) Nazwa drugiej części wsi, Parkoszówka (na
Zalesiu), pochodzi zapewne od imienia Parkosz, pierwszego jej
właściciela. Nazwa znana jest już z dokumentu z roku
1421.
c) Nazwa trzeciej części wsi, Zawrót lub
Zawrocie (nad lewym brzegiem Dunajca) ma charakter topograficzny i nawiązuje
go biegu nurtu Dunajca, który płynąc od Rożnowa ze wschodu, pod zamkiem
Tropsztyn gwałtownie zawraca w kierunku
północno-wschodnim. Z zapisaną nazwą Zawrót
spotykamy się już w dokumencie podziału dóbr Chebdów w 1531
r. Natomiast w najdawniejszej księdze metrykalnej
parafii Tropie, prowadzonej od roku 1616, gdy już zamek Tropsztyn przestał zbyt
dominować, nazwa Zawrót występuje powszechnie dla
tej osady. Widocznie jest lokalną, ludową i od dawna tu
istniejącą, w przeciwieństwie do późniejszych jej
odpowiedników w postaci Tropie lub Tropsztyn.
d) Nazwa Tropie, która w średniowieczu, oprócz
osady na prawym brzegu (w zakolu Dunajca) obejmowała i położony
wzdłuż lewego brzegu wspomniany już Zawrót, znaczy to samo; jest jego
greckojęzycznym, u nas spalatalizowanym odpowiednikiem. W środowisku
greckim słowo trope lub jego odmiany oznacza 'zakręt na drodze, wir
rzeczny, zmienny prąd w zatoce' itp. (od tego samego
rdzenia, co nasze słowa tropik 'zwrotnik' i tropikalny
'zwrotnikowy'). Najdawniejszy zachowany zapis tej nazwy, odniesiony do Chebdy z Tropsztyna,
pochodzi z roku 1399.
e) Nazwa zamku Tropsztyn, którą określano
niekiedy i posiadłości panów zamku - Zawrót i Tropie
- jest złożona z nazwy Tropie i niemieckiego
słowa stein, oznaczającego skałę (na której stoi zamek) lub kamieniec
(zamek kamienny). W dolinie Dunajca istnieje kilka
podobnych nazw kamiennych zamków: Melsztyn, Czorsztyn, Falsztyn
i szczytu Rabsztyn. Początek takiej maniery
nazewniczej datowany jest na czasy władania w Małopolsce
w latach 1291-1304/5 czeskiego króla Wacława II,
sprawowanego tu przez jego zniemczałych urzędników. Najdawniejszy zapis nazwy
Tropsztyn, jako własności Chebdy, pochodzi z 1390
roku. Jednak tzw. zapiska tropska, pochodząca z roku ok. 1626 i przekazująca
tradycje rodu Ośmiorogów-Gierałtów, odnosi tę nazwę już do roku 1231, podając
zapis jednego z członków rodu: Dobroslaw Osmorous de
Tropstin - 'Dobrosław Ośmioróg z Tropsztyna'
oraz dla roku 1240: Gniewomier de Tropstyn albo Tropie - 'Gniewomir z Tropsztyna
albo Tropia'.
f) Tropsztynowi nadawano też nazwę Rożków.
Jej uzasadnienie - poniżej, w historii.
g) Sporadycznie lewobrzeżnemu Tropsztynowi i Zawrotowi
(Zawrociu) udzielała się także nazwa Święty Świerad,
pochodząca od imienia lokalnego świętego, bardziej
jednak pasująca do ziemi po prawym brzegu Dunajca. Jej uzasadnienie - także poniżej, w historii.
4. Coś z historii
(wersja z 19.10.2004)
Obecna Wytrzyszczka powstała z trzech dawnych wsi. Pierwszej - rdzennej Wytrzyszczki, położonej na górze pod
szczytem Głowacza ; drugiej - Parkoszówki, leżącej na południe od potoku
Granicznik, zwanego też Iwkowskim lub Czarnym
Potokiem, na dzisiejszym Zalesiu; trzeciej - Zawrotu (Zawrocia), przyległego do brzegów Dunajca,
w miejscu jego zakola.
Z pisaną wzmianką o Wytrzyszczce spotykamy się już w 1420
r. W roku 1421 wymieniana jest wśród licznych posiadłości
rodu Chebdów z Tropsztyna, obok innych jego wsi: Witowice,
Parkoszówka (na dzisiejszym Zalesiu), Będzieszyna, Trąbki przy
Świętym Świeradzie, Tęgoborza, Białawoda i Świdnik.
Te trzy ostatnie wsi, dotąd występujące w rękach jednego pana, w tym akcie
zostały na stałe oddzielone od klucza tropskiego.
Z historycznego punktu widzenia najbardziej interesujące są jednak dzieje Zawrotu, a to
ze względu na zamek Tropsztyn, wybudowany na wyniosłej skale na brzegu Dunajca
oraz ze względu na fakt, że stanowił on jedną całość gospodarczą i
administracyjną z położonym na przeciwległym brzegu Dunajca Tropiem,
zdominowanym przez trzy ważne elementy: znaczący ośrodek życia parafialnego, sięgający XI wieku
romański kościół oraz sanktuarium świętego pustelnika Świerada.
Dlatego też do roku 1624 historia rdzennego Zawrotu,
tożsamego z pierwotnym kształtem Tropia, położonego
po obu brzegach Dunajca, jest wspólna, jak sama nazwa
Tropie/Tropsztyn i inne jej wersje.
Z dziejów Zawrotu po 1624 roku.
Tropsztyn popada w ruinę materialną i tylko okresowo bywa
zamieszkiwany, ale natomiast wzbogaca się w interesujące i bogate tradycje i legendy, które obecnie
poznają nawiedzający odbudowany już zamek turyści z całej Polski (do czego i Ciebie
zachęca piszący te słowa). Pierwsze sondażowe badania archeologiczne na zamku
przeprowadził w 1863 r. Sądzecczanin Szczęsny Morawski. Był to zarazem
początek archeologii na Sądecczyźnie; Tropsztyn przecież położony jest
jakby w bramie Sądecczyzny, patrząc od strony Krakowa.
Kolejne badania archeologiczne na Tropsztynie prowadzi w 1967 r. Karpacka
Ekspedycja Archeologiczna, którą kierował prof. Andzrzej Żaki.
Od roku 1970 właścicielem ruin zamku był
wicemarszałek Sejmu PRL Andrzej Benesz, aż do tragicznej jego śmierci w wypadku drogowym
w roku 1976. Po nim właścicielem Tropsztyna został Andrzej Witkowicz. Po
przeprowadzeniu kolejnych badań archeologicznych przez Pracownię
Archeologiczno-Konserwatorską w Tarnowie, zamek przez właściciela-biznesmena
został odbudowany i obecnie służy wystawom kulturalnym i celom turystycznym.
|
 |
Tropsztyn na Zawrocie, po odbudowie i nadbudowie;
z widokiem na prom w Wytrzyszcze i fragment Jeziora
Czchowskiego |
5. Stan dzisiejszy Wytrzyszczki
Obecnie, w 2004 r., cała wioska Wytrzyszczka liczy 462 mieszkańców
zameldowanych na stałe (co nie oznacza tu przebywających!) oraz 6 osób
zameldowanych na pobyt czasowy.
Wioska ma wodociąg i gaz oraz jest dobrze stelefonizowana. Przystanek autobusowy
w miejscu.
Obowiązki sołtysa wsi pełni Józef DZIEDZIC. Przedstawicielem mieszkańców w
radzie gminy Czchów jest Helena MOTAK.
Ozdobą i atrakcją
turystyczną Wytrzyszczki jest zamek Tropsztyn (zob.
zdjęcie), który przyciąga turystów nie
tylko swoim wyglądem w scenerii bajkowej przyrody na
brzegu Dunajca
(zob. zdjęcie), ale także bogatą historią i barwnymi
legendami o zbójeckiej przeszłości dawnych jego
mieszkańców i ukrytym tam skarbie Inków peruwiańskich.
Chwała za to dzisiejszemu gospodarzowi: właścicielowi inż. Andrzejowi
Witkowiczowi i Fundacji Zamku
Tropsztyn!
Zwraca na siebie uwagę
także stylowo wystawiony budynek szkoły
podstawowej.
Turystów cieszy także prom na Jeziorze Czchowskim; funkcjonujący bezpłatnie, bywa wykorzystywany
przez nich dla przyjemnej przejażdżki na drugi brzeg jeziora i z powrotem.
Z
górnej Wytrzyszczki niedaleko do kościółka na przysiółku
Kozieniec (zobacz), gdzie w sanktuaryjnym obrazie
czczony jest Jezus Miłosierny.
|
